::
2014.11.19 — Святыя дзяды, ляціце сюды! Бабы, ідзіце, усіх за сабой вядзіце! / Будзьма Беларусамі (budzma.org)
Загаловак
Святыя дзяды, ляціце сюды! Бабы, ідзіце, усіх за сабой вядзіце!
Спасылка
Дата публікацыі
19.11.2014
Катэгорыя
рэпартажы
Поўны тэкст

Звычай памінання дзядоў (продкаў) на Беларусі мае рэгіянальныя асаблівасці. Усяго ў народным календары ад 3 да 7 дзён на працягу гадавога кола, калі напярэдадні таго ці іншага свята памінаюць сямейнай трапезай памерлых свайго роду. На поўначы гатуюць на Дзяды і памінкі ў асноўным 3 стравы — куццю, грыбную поліўку і клёцкі з душамі, а ў некаторых вёсках — ад 7 да 11 абрадавых страў. На поўдні, прыкладна, на Тураўшчыне (мікрарэгіён Усходняга Палесся)— абавязкова 12 страў. Да таго ж, тут памінаюць мужчын свайго роду ў пятніцу поснай вячэрай, якую называюць Дзеды (на мясцовай гаворцы націск на першым складзе), а ў суботу ладзяць скаромны абед і памінаюць памерлых сваякоў-жанчын — Бабы. Акрамя гэтага, ёсць і іншыя звычаі, характэрныя толькі для гэтага рэгіёна. Зрабіць фотарэпартаж падрыхтоўкі да Дзядоў і Баб, самога рытуалу памінання нам дазволіла сям’я Кацярыны Аляксееўны Панчэня з вёскі Пагост Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці.

Як і ўсюды ў Беларусі, перад Міхайлаўскімі Дзядамі і Бабамі прыбіраюць у хатах і знадворку, гатуюць традыцыйныя стравы. Гэтыя дні — адзіныя памінальныя дні ўвосень на Тураўшчыне. Іх спраўляюць менавіта ў бліжэйшую пятніцу і суботу перад Міхайлам (21 лістапада). Сын Кацярыны Аляксееўны Васіль адпраўляецца на рыбалку па рыбу да Дзядоў, а таксама на паляванне — каб згатаваць мясныя стравы да Баб. Унукі Дзяніс і Міша дапамагаюць па гаспадарцы. Нявестка Наталля закупляе прадукты, асабліва малочныя, бо ў Пагосце ўжо ніхто не трымае кароў. Малочныя прадукты абавязкова павінны быць на Бабы, бо жанчына корміць дзяцей сваім малаком. У гэтыя дні на стале — сакральныя прадукты і стравы, якія маюць сімвалічнае значэнне. Гэта хлеб, які пячэцца свежым і абавязкова круглым, бліны або пампушкі — таксама круглыя, як сонца, яны прызначаны на ахвяраванне душам продкаў. Грыбы — ад зямлі, дзе пахаваныя іх целы. Мёд — каб мёртвым было соладка на тым свеце. З такой жа мэтай на памінкі, Дзяды і Бабы свечку тут ставяць у шклянку з цукрам.

Каліну на зіму запасаюць у кожнай хаце. Гэтае дрэва мае тры традыцыйных колеры, як бы тры этапы жыцця жанчыны: белы колер кветак — яе росквіт і адыход ад свайго роду падчас вяселля, чырвоны колер ягад — педыяд, калі яна нараджае і працягвае род свайго мужа, чорны колер ствала каліны звязаны з зямлёй і каранямі роду. На Дзяды ягады каліны вараць у гаршку з мукой — страва называецца калінаўнік. Рыбу ядуць, каб быць багатымі і пладавітымі. Каша ў гаршку — сімвал сям’і, яе на ўсе сямейныя ўрачыстасці ядуць апошняй і кажуць: “Пасля кашы няма пашы” (яна завяршае любое застолле). Таму традыцыйную куццю палешукі замяняюць спецыяльнай стравай, з якой пачынаецца памінанне, — яна называецца “кануна”. Гэта посныя каржы, якія ламаюць і заліваюць салодкай вадой з мёдам. Абавязкова стараюцца падаваць гарачыя стравы, бо лічаць, што душы продкаў харчуюцца парай і мізернай колькасцю страў.

Меню з 12 посных страў, прыгатаванае ў сям’і Панчэняў на вячэру ў пятніцу да Дзядоў: кануна, посны боршч з грыбамі, гародніна, цэлая бульба (тут кажуць “картоплі”), фаршыраваная грыбамі, рыба смажаная і “надзіваная” (фаршыраваны шчупак), рыбныя катлеты, грыбы салёныя, грыбы, смажаныя на алеях з цыбуляю, прасяная каша з алеямі (каша з пшаняных круп), пампушкі з варэннем або чарніцамі, калінаўнік.

Меню, прыгатаванае у суботні абед на Бабы, таксама з 12 страў: кануна, боршч з мясам, грыбы смажаныя на сале, катлеты мясныя, яешня з каўбасой, пампушкі са смятанай і тварагом, цвёрды сыр, гародніна, локшына з малаком, прасяная каша з салам, кампот, кісель.

Правілы паводзін за памінальным сталом строгія: ядуць моўчкі, няспешна, гавораць толькі пра памерлых продкаў, успамінаюць іх жыццё, каб перадаць гэтыя звесткі маладому пакаленню. Свечку запальвае гаспадар, а малітву чытае і кліча душы продкаў старэйшы ў сям’і. Дзядоў клічуць у вакно ля покуці прыкладна так: “Святыя дзяды, ляціце сюды! Ешце, пейце з намі, вячэрайце, што мы для вас прыгатавалі”. Баб запрашаюць на абед словамі: “Бабу, мамо, ідзеце да нас абедаць, усіх з сабой вядзіце, а дзяцей на руках нясіце!”. Старэйшы ўстае з-за стала першым. Свечку трэба загасіць лыжкай. Выправоджваючы душы продкаў, ліюць пад стол ваду. Калі падчас памінальнай вячэры або абеда ў хату заходзіць нехта з суседзяў, запрашаюць іх разам памянуць продкаў.

Рэшткі страў, якія адклалі ў міску для дзядоў і баб і адлілі ад напояў, якімі паміналі, кідаюць на страху, каб з’елі птушкі. Птушкі лічацца медыятарамі паміж светам жывых і светам памерлых. Некаторыя нясуць на могілкі. А калі ў сям’і ёсць родзічы, якія ўтапіліся, пасля памінання ў суботу нясуць дзядоўскую міску на раку і кідаюць памінальныя стравы ў ваду. У сям’і Кацярыны Аляксееўны патануў сын Анатоль, ратуючы свайго малодшага сына. Абодва загінулі, таму на кожныя памінальныя дні яна нясе на ваду дзядоўскую міску. Усяго ў Пагосце 4 памінальных Дзядоў і Баб. Трое посных памінальных Дзядоў працягу года — Міхайлаўскія, перад Вялікім постам і перад Тройцай. Скаромныя Дзяды толькі на Радаўніцу. А Бабы заўсёды скаромныя. Памінананне продкаў — звычай архаічны, сімвалічны, скіраваны на захаванне памяці свайго роду, перадачы звестак пра іх наступным пакаленням.

Рэгіна ГАМЗОВІЧ.

Фотарэпартаж Аляксея СТАЛЯРОВА

 


СМІ
Аўтар(ы)
Звязаныя персаналіі
Карта
Звязаныя лакацыі
Тэмы
Гэта кэшаваныя старонка. Апошняя сінхранізацыя з базай - 13.10.2019 05:43:12

Каментароў — 0

Запрашаем да абмеркавання! Звяртаем увагу, што каментары са спасылкамі і ад неаўтарызаваных аўтараў прэмадэруюцца.

Аўтарызавацца можна праз

Перайсці да абмеркавання гэтай старонкі.

* УВАГА! Партал ETHNO.by не прадугледжвае тэхнічнай магчымасці каментавання на старонках партала. Абмеркаванне матэрыялаў партала цалкам ажыццяўляецца сродкамі вонкавага сэрвіса Disqus.com, уладальнік каторага, паводле Пастановы Савета Міністраў РБ №850 ад 23.11.2018 нясе адказнасць за ідэнтыфікацыю карыстальнікаў і іх каментары.