::
2017.02.24 — Зiмы адыходзiны, вясны народзiны. Cтаражытныя масленічныя традыцыі ўзнаўляюць на Жыткавіччыне / СБ. Беларусь сегодня / sb.by / Советская Белоруссия
Загаловак
Зiмы адыходзiны, вясны народзiны. Cтаражытныя масленічныя традыцыі ўзнаўляюць на Жыткавіччыне
Спасылка
Дата публікацыі
24.02.2017
Катэгорыя
публіцыстыка
Поўны тэкст

На зыходзе масленічны тыдзень. Спакон веку падчас яго народ аддаваўся вясёлым забавам — катанням на тройках ды з гор, вулічным гулянням і скокам, пацехам, хатнім застоллям. Стравай нумар адзін у гэты час былі бліны, не апошняе месца займала на стале рыба. А сёння ці прытрымліваюцца ў глыбінцы старадаўніх звычаяў? Карэспандэнт “СГ” паспрабавала знайсці адказ на гэтае пытанне, пабываўшы ў вёсках Жыткавіцкага раёна, дзе ўзнаўляюць некалі забытыя традыцыі Масленіцы.

У госцi да Ганны Петрушэні (на здымку) з вёскі Бярэжцы (ахінутая палескімі балотамі, знаходзіцца на поўдні Жыткавіцкага раёна) мы патрапілі не выпадкова. 77-гадовая Іванаўна слаўная кухарка. У гаспадыні на “ўзбраенні” дзясяткі ўнікальных вясковых рэцэптаў, і амаль што ніводныя сельскія святы (ці то хрэсьбіны, вяселле, провады ў армію) не абыходзіліся без яе ўдзелу. Заўсёды запрашалі Ганну Іванаўну як шэф-повара, а яе каронная страва — разнастайная выпечка і, зразумела, бліны. 

— Хто як можа гатуе ў нас пірагі і пампушкі, але такіх, як Петрушэніха, смачных і апетытных, нідзе не знойдзеце — так кажуць у нас у акрузе, — ганарыцца народнай славай Ганна Іванаўна. — Ведала б, што кулінарыя — маё сапраўднае прызванне, можа, пайшла б гэтай справе вучыцца, а так усё жыццё сельскай гаспадарцы аддала. Паляводам працавала, на ферме. Мой гаспадар, нябожчык, у нашым калгасе “Шлях да камунізму” быў аграномам. Бывае, папрыязджае начальства і правяраючыя з Мінска да дзеда, то напяку пірагоў ды бліноў, пастаўлю свае фірменныя стравы — фаршыраваную рыбу і сыр, — ды і цэлы банкет у доме. Чыя хата, таго і страта, гавораць у нас. Цяпер жа госці ў нас рэдка, але традыцыі выконваю: у масленічны тыдзень заўсёды на стале бліны. І звычайныя — тонкія, і тоўстыя, і нават кіслыя. Гэтыя ласункі — неад’емны атрыбут святочнага тыдня.

Звычайна бліны гаспадыні пачыналі гатаваць з панядзелка, прыгаворваючы, маўляў, “без бліна не Масленка”. Дарэчы, кожны дзень тыдня на Масленіцу меў сваю назву. Першы дзень свята зваўся “Сустрэча”. Жыхары суседніх вёсак сустракаліся на снежных і ледзяных горках, дзе панавалі смех і весялосць. Прыбіраліся ў кажухі, шапкі, паясы, рабілі саламянае пудзіла Масленіцы. Доўга вазілі яго ў санках па вуліцах да вечара, а потым усталёўвалі на самым высокім месцы за вёскай.
Гульня на хуткаснае распілоўванне палена ў Дзякавічах можа зацягнуцца на гадзіны.

Аўторак звалі “Зайгрышамі”. Моладзь у гэты дзень збіралася ў прасторнай хаце для новых знаёмстваў. На трэці дзень Масленіцы цешча запрашала зяця і іншых сваякоў да сябе на бліны. Гаспадыні ў гэты дзень паказвалі сваё кулінарнае майстэрства. Чацвер называлі “Разгулам”, ці “Шырокай Масленіцай”, таму што ўвесь праваслаўны люд аддаваўся шумным гулянкам. Да саламянага пудзіла за ваколіцай адносілі і складалі старыя рэчы. У пятніцу былі “Цешчыны вячоркі”. Ужо зяці бралі ініцыятыву ў свае рукі і ў адказ частавалі блінамі сваіх цешчаў, прычым іх запрашалі асабіста. Суботу ахрысцілі “Залвіцынымі вячоркамі”. Асабліва шматлюдна ў гэты дзень было на горках. У вялікіх сёлах, куды сцякаўся народ з навакольных вёсак, ладзілі кірмашы.

Кульмінацыя Масленіцы — нядзеля, ці “Провады”. Пры сустрэчы вяскоўцы кланяліся адзін аднаму і пакорліва прасілі прабачэння. Потым усе ішлі да пудзіла Масленіцы, прыхапіўшы з хаты пучок саломы, урачыста яго спальвалі, заўважае Ганна Іванаўна:

— Лічылася, што разам з гэтым саламяным пудзілам згаралі крыўды. Старажылы казалі: “Зімы адыходзіны, вясны народзіны”. У нас за вёскай ёсць гара. Мы заўсёды там святкавалі, прычым добрай прыкметай — сімвалам багатага года — лічылася, калі можна было пад’ехаць да месца на санях. Моладзь з разбегу скакала праз полымя, вадзілі карагоды, прычым да малых падключаліся і дарослыя. Мы, дзеці, каталіся з гары, а з пагорка трэба было каціцца кулём, каб здаровенькія раслі. А потым усе разам спявалі і загалоўную ў нашай мясцовасці на Масленіцу песню “Гу, вясна, гу, красна”.

Ганна Іванаўна зацягвае тую самую старажытную мелодыю (дыялект захаваны):

Дзеўка плачэ, замуж хоча:

Хлопцы под сценою ў вокна загледаюць.

Ці бацьці дзеўку гуляць адпускаюць. 

Адпусцілі на вечор, пусцілі на ночку,

А на другу ночку не пусцілі дочку.

Кучар у спадніцы.

“Гу, вясна, гу, красна” — традыцыйная для Жыткавіччыны масленічная песня. Як аказалася, яе выконвалі жыхары і іншых вёсак. Але былі і некаторыя іншыя традыцыі, якія сёння ўзнаўляюцца ў сучасных гуляннях Сырнага тыдня. Напрыклад, у вёсцы Дзякавічы, што на поўначы раёна, паклапаціліся пра аднаўленне двух абавязковых, на думку сельскіх старажылаў, складнікаў свята.

Па-першае, гэта звычай з калодай, апавядае дырэктар Дзякавіцкага сельскага дома культуры Галіна Васіленка:

— У галоўны дзень у нас было прынята рабіць гульню з калодай. Лічылася, што той хлапец, які паўдзельнічае ў ёй, жэніцца ў наступным годзе. Выбіраўся з сельскай моладзі халасцяк. Да яго нагі прычаплялі невялікае паленца, калі вадзілі святочны карагод. Толькі заўважалі гэта дзяўчаты, пачыналі прыгаворваць: “Людцы родныя, а што ж гэта робіцца? Калода да нас коціцца. Калі хочаш ад яе адчапіцца, то патрэбна адкупіцца”. Юнак у адказ павінен частаваць дзяўчат масленічнымі прысмакамі, у першую чаргу блінамі. Адразу прыадкрыю вам таямніцу: сёлета на гэтую ролю мы выбралі аднавяскоўца Міхаіла Чэркаса. Яму 23 гады, працуе ў лясной гаспадарцы, добры хлапец, якому ўжо час абзавесціся сям’ёй. Хто ведае, можа, і спрацуе старадаўняя гульня?

АБАВЯЗКОВЫМ элементам у Дзякавічах лічыцца і запраганне каня на Масленіцу. Святочны воз павінен аб’ехаць усе хаты вёскі, каб запрасіць на гулянне жыхароў. Цікава, што каня ўпрыгожваюць яркімі посцілкамі ручной работы, а кучара — мужчыну — дзеля жарту пераапранаюць ва ўсё жаноцкае. На галаву навязваюць шаліноўку — вялікую тонкую шарсцяную хустку ў кветкі з шыкоўнымі кудасамі. Апошнія гады з роляй масленічнага кучара бліскуча спраўляецца Аляксей Рагалевіч, які трымае каня і не прочкі павесяліць аднавяскоўцаў.

— Масленіца — гэта ж забіяцкае свята, — тлумачыць Галіна Васіленка. — Пра жартаўлівыя гульні асобная размова. Ёсць дзве з такіх, якія, на маю думку, заўсёды будуць у модзе. Першая — калі хлопцы лезуць уверх на абледзянелы слуп. Другая — на хуткасць звычайнай ручной пілой распілоўваюць палена. Паверце, так зацягваюць гульні, што, бывае, нельга адарваць публіку гадзінамі. У гэты ж час усе прысутныя частуюцца блінамі. Дарэчы, гэтай страве ў нас прысвечана нават асобная аўтэнтычная песня “Ой, бліны мае, бліны”. А напрыканцы свята заўсёды выконваем традыцыйны спеў “Вясна-вясняначка”, таму што лічылася: з Масленіцай надыходзіць новы сельскагаспадарчы год, і хочацца, каб ён быў урадлівы.

Дарэчы, у гэтыя дні ва ўсіх 11 аграгарадках Жыткавіцкага раёна, а таксама ў Тураве, мястэчку Чырвонае, вёсках Мілевічы, Грэбень, Пухавічы, Хлупін, масава святкуюць Масленіцу. Галоўная канцэртная пляцоўка разгорнецца сёння, 25 лютага, у саміх Жыткавічах на цэнтральнай плошчы. Культработнікі падрыхтавалі трохгадзінную праграму нон-стоп з удзелам самых вядомых аматарскіх калектываў раёна. У тым ліку фальклорна-этнаграфічнага ансамбля “Спасаўка” Чэрніцкага клуба-бібліятэкі і народнага гурта з аграгарадка Людзяневічы.

uskova@sb.by

Фота аўтара і з архіва Дзякавіцкага СДК

СМІ
Аўтар(ы)
Звязаныя лакацыі
Тэмы
Гэта кэшаваныя старонка. Апошняя сінхранізацыя з базай - 28.08.2019 07:06:27

Каментароў — 0

Запрашаем да абмеркавання! Звяртаем увагу, што каментары са спасылкамі і ад неаўтарызаваных аўтараў прэмадэруюцца.

Аўтарызавацца можна праз

Перайсці да абмеркавання гэтай старонкі.

* УВАГА! Партал ETHNO.by не прадугледжвае тэхнічнай магчымасці каментавання на старонках партала. Абмеркаванне матэрыялаў партала цалкам ажыццяўляецца сродкамі вонкавага сэрвіса Disqus.com, уладальнік каторага, паводле Пастановы Савета Міністраў РБ №850 ад 23.11.2018 нясе адказнасць за ідэнтыфікацыю карыстальнікаў і іх каментары.