:: calculation
2013
Загаловак text
Дуда як брэнд
Спасылка embed
Дата публікацыі date
19.04.2013
Катэгорыя category
інтэрвію
Поўны тэкст text

Дудар, бард, перкусіяніст, дызайнер, даследчык гісторыі беларускай дуды Яўген Барышнікаў — адзін з куратараў Беларускага Дударскага Клуба, намеснік старшыні Студэнцкага Этнаграфічнага Таварыства. Напрыканцы мінулага года Яўген, а таксама Дзяніс Сухі і Стась Чавус сталі першымі беларусамі-ўдзельнікамі міжнароднага дударскага фестывалю ў Швабіі (Германія), куды прыязджаюць дудары з усёй Еўропы. Гутарку з маладым музыкам і даследчыкам спрабую пачаць з пытання пра яго творчасць у галіне песеннай творчасці, але ён мяне перапяняе: гэта нецікава, лепш пра дуду!

— Поспехам дударскага руху на Беларусі можна толькі пазайздросціць. Ужо нават вучні школ ведаюць, што існуе такі беларускі інструмент, як дуда…

— Сапраўды, мы тут маем адзін з самых актыўных, калі не самы актыўны сярод суседзяў рух па рэвіталізацыі інструмента цягам апошніх 5-10 год. Ні ў Польшчы, ні ў Літве такога няма. Ёсць танцавальныя суполкі, але каб з дудой! Мы калісьці прыязджалі на танцы да літоўцаў. Яны граюць мелодыі на скрыпках, гармоніках, а мы гралі на дудах. Яны ж нават не ведалі, што на дудах можна граць танцы. У ансамблях мелі гэтыя інструменты, але не ведалі, навошта яны патрэбныя. Вось і яны, на нас паглядзеўшы, пачалі граць танцы на дудах. У Польшчы дударская традыцыя жывая, але я не бачыў, каб гарадская моладзь надта цікавілася інструментам. На Украіне, у Карпатах, ёсць майстры, якія захоўваюць традыцыю, да іх прыязджаюць даследчыкі з розных краін, а самім украінцам гэта не так цікава…

Але на фоне гэтых поспехаў парадаксальнымі падаюцца іншыя факты. На дударскай карце Еўропы Беларусь — “белая пляма”. Дагэтуль няма ніводнай публікацыі пра беларускія дуды на англійскай мове. У класічнай працы Энтані Бэйнса 1950-х гадоў, дзе ён апісвае дуды розных краін, пра беларускі інструмент — толькі некалькі сказаў. Не сказаў бы, што ў свеце знойдзецца надта шмат людзей, якія цікавяцца гэтай тэмай, але яны вельмі актыўныя, імпэтныя. Ладзяцца міжнародныя фестывалі, канферэнцыі, мы ж там амаль ніяк не прадстаўлены.

— Твае заўвагі — нібыта лыжка дзёгцю ў бочку мёду агульнай захопленасцю поспехам дударскага руху на Беларусі. Ці сапраўды ўсё так кепска?

— Цягам апошніх некалькіх год рух быў досыць паспяховы, у выніку сустрэчы Дударскага клуба з маленькай кавярні перамясціліся ў самы вялікі клуб у горадзе. Але цяпер сітуацыя складваецца так, што людзі, якія арганізоўвалі сустрэчы, шмат год штотыдня як на працу хадзілі граць на Дударскі Клуб, па маіх адчуваннях, крыху стаміліся. Поспех ёсць, плён ёсць, і ў такім выпадку нам трэба падвышаць планку, адкрываць нейкія новыя гарызонты. Бо далей нецікава паўтараць тое самае. Трэба задаваць руху новыя кірункі.

— Ці ёсць ужо нейкія думкі на гэты конт?

— Варыянты розныя. Хочацца ўзняць на больш прыстойны ўзровень навуковае асвятленне пытання, бо даследаванні дуды да прыкладу, Тодара Кашкурэвіча, Зміцера Сасноўскага, што ў нас цяпер выдаюцца, усё ж такі трохі крытычна ўспрымаюцца акадэмічнай супольнасцю. Пры гэтым даследчыкі з Літвы, Аўстрыі, Польшчы ў сваіх працах закранаюць дудовую тэму і вельмі часта карыстаюцца беларускім матэрыялам. У выніку фарміруецца разрыў паміж нефармальным дударскім рухам і акадэмічнымі супольнасцямі, якія закранаюць гэтую тэматыку. Хочацца гэтыя плыні неяк звесці — закрыць у адным пакойчыку і не выпускаць да канчатковага высвятлення ўсіх пытаннў, так бы мовіць, пакуль белы дым з трубы не пойдзе. У прынцыпе, мы робім адну справу, але з розных падыходаў.

Нядаўна мы заявілі стварэнне дударскай панэлі ў межах Міжнароднага кангрэсу даследчыкаў Беларусі, што адбудзецца ўвосень у Каўнасе. Заяўку падтрымала вядомы этнамузыколаг Іна Назіна. Важна, што да ўдзелу ў абмеркаванні будуць запрошаныя не толькі беларускія, але і замежныя даследчыкі, якія працавалі з гэтай тэмай. Напрыклад, Рута Жарскене з Вільнюскага інстытута літаратуры і фальклору, якая апрацоўвала запісы дудара з беларуска-літоўскага памежжа Ёзаса Вальдэмараса 1908 года з Берлінскага фонаархіва. Ульрых Маргенштэрн, музыказнаўца, які цяпер працуе ў Вене, яго тэма — музычнай культура заходніх рэгіёнаў Расіі. Ужо апублікавана некалькі матэрыялаў Ульрыха па так званай “рускай валынцы”, дзе разглядаецца заходняя Смаленшчына, заходняя Цвяршчына і паўднёвая Пскоўшчына. Але ж навукоўцы, нават расійскія, гэтыя памежныя тэрыторыі адносяць да сферы беларускіх уплываў. У Варшаве працуе прафесар Пшэрэмбскі, ён выдаў дзве грунтоўныя манаграфіі па дудах Рэчы Паспалітай, дзе таксама разглядае беларускія тэрыторыі. Хацелася б усіх гэтых людзей звесці, прадставіць нашы “фармальны” і “нефармальны” даследчыцкія рухі, проста паказаць узровень даследаванняў дуды ў свеце, каб і нашым навукоўцам задаць гарызонты, і замежнікам паказаць свой пункт гледжання. Спадзяюся, што ўсё атрымаецца.

— А вось ты сам да каго больш схіляешся, да афіцыйнай суполкі даследчыкаў дуды ў Беларусі, ці неафіцыйнай?

— Натуральна, да неафіцыйнай, бо сам да яе адношуся. Я лічу, што някепска, калі традыцыйная культура аналізуецца акадэмічнымі супольнасцямі, пішуцца манаграфіі, адбываецца акадэмізацыя музычнай, спеўнай культуры. Гэтым займаюцца даследчыкі-прафесіяналы. Але вывучэннем традыцыйнай культуры займаюцца і прадстаўнікі іншых прафесій, ды прыкладу, інжынеры, мастакі, ім гэта проста цікава, і яны ні ў якім разе не могуць назваць сябе прафесіяналамі. Часта ў дзейнасці гэтых людзей значна больш шчырасці, і падыходы да працы больш праўдзівыя. Мне падаецца, што народная культура павінна заставацца народнай, а не выносіцца на сцэну і падпарадкоўвацца акадэмічным канонам. Заканамерна, што афіцыйная і неафіцыйная плыні даследчыкаў дапаўняюць адна адну. Першая дае інфармацыю, падыходы, акрэслівае метадалогію, другая яе выкарыстоўвае і перажывае. Адпаведна, павінна існаваць і зваротная сувязь. У Беларусі ж шмат гадоў гэтыя плыні даследчыкаў дударскай традыцыі — дый у прынцыпе традыцыйнай культуры — былі абсалютна незалежныя, існавалі самі па сабе. Мяне цешыць, што цяпер яны збліжаюцца.

— Сапраўды, шмат зроблена ў нашай краіне ў гэтым кірунку. А што далей?

— Калі казаць пра перспектывы дударскага руху ў Беларусі, думаецца, трэба збірацца колам зацікаўленых асоб і абмяркоўваць шляхі развіцця дударства. Я перакананы, што этап стыхійнасці заканчваецца, і цяпер патрэбна аб’яднаць высілкі і нефармальных, і акадэмічных супольнасцей. У адваротным выпадку мы рызыкуем згубіць поспехі і дасягненні, што цяпер маем. Патрэбна вызначыцца, куды мы ідзём, чаго хочам у выніку? Каб дуда была, як гітара, у кожным доме, і кожны мог на ёй зайграць просценькую мелодыю? Або хочам, каб існаваў цэх дудароў, якіх запрашалі б на выключныя падзеі кшталту вяселляў, хрэсьбінаў ці нават пахаванняў? Альбо мы жадаем арганізаваць дударскія аркестры, якія будуць сустракаць замежныя дэлегацыі? Фактычна трэба “падшліфаваць” брэнд беларускай дуды, зрабіць яго пазнавальным і ўнутры краіны, і за межамі. Вельмі вялікая праца ў гэтым кірунку ўжо зроблена, і цяпер адзін з важных акцэнтаў дзейнасці — пазіцыянаванне дуды ў свеце.

— Які з варыянтаў брэнду беларускай дуды та сам лічыш больш аптымальным?

— Па-першае, што такое паспяховы брэнд? Гэта сукупнасць станоўчых асацыяцый, эмоцый, каштоўнасцяў, якія атрымлівае чалавек пры сутыкненні з нейкім прадуктам ці з’яваю. Пры тым унікальная, характэрная толькі для гэтага прадукта сукупнасць, што і дазваляе вылучаць яго на фоне іншых. Што мы маем? Напрыклад, перыядычна вядуцца размовы пра стварэнне дударскага аркестра, і да гэтай ідэі я стаўлюся вельмі крытычна. У маркетынгу ёсць канцэпцыя пазыцыянавання, распрацаваная ў 1970-я гады Траўтам і Райсам. Там робіцца акцэнт на тое, што брэнду, каб стаць паспяховым, трэба вызначыцца са сваімі адметнасцямі, адрозненнямі ад іншых брэндаў-канкурэнтаў. І з такога маркетынгавага гледзішча сітуацыя выглядае наступным чынам: ёсць сусветны дударскі “рынак”, дзе прадстаўлены розныя брэнды: шатландская, шведская, галісійская дуды, дуды з іншых краін. Ніша дудовых аркестраў даўно занятая шатландцамі, і любыя спробы зрабіць такі аркестр у нас будуць выглядаць камічна і ўспрымацца як пародыя ці спроба паўтарыць тое, што раней зрабілі шатландцы. Мне падаецца, гэта тупіковы шлях. У кожнага з дудовых брэндаў іншых народаў ёсць свае адметныя рысы: у галісійцаў моцнае, вельмі тэхнічнае сольнае выкананне; у балгараў дудары дагэтуль абавязкова граюць на вяселлях; шведская сакпіпа — камерны ціхі інструмент, з якім добра сесці дома і пайграць прыгожую мелодыю. Калі казаць пра брэнд беларуска-літоўскай дуды, ён таксама мае сваю адметнасць. Гэта вельмі моцная міфалагізаванасць інструмента, яго ўплеценасць у традыцыйную абраднасць. Пры гэтым нават сёння гэтая абраднасць захоўваецца. І перспектывы выкарыстання дуды на Беларусі могуць быць у тым, каб дудары, акрамя ўдзелу ў танцавальных вечарынах, былі запатрабаваныя ў якасці абавязковых удзельнікаў абрадаў. Пры гэтым сольнае выкананне тут вельмі важнае. Мы ж кажам, што дудар у нас паводле архетыпу набліжаны да святара, чарадзея. А мясцовыя знахары “чаруюць” паасобку, гэта досыць сакральны, інтымны працэс. З такой відалі, 2-3 дуды яшчэ мабыць могуць граць разам, як вельмі добра знаёмыя чараўнікі, грунтуючыся на асабістым даверы, хаця і не без канкурэнцыі. Але калі інструментаў цэлы аркестр — гэта ўжо не наша эмоцыя, дый на нашых землях няма гістарычных згадак пра пра такое выкананне. Дуда ўсё ж такі сольны інструмент.

Яшчэ адзін варыянт працы па папулярызацыі інструмента — экспансія. Можна ездзіць па гарадах і распавядаць пра дуду, наведваць фестывалі ў іншых краінах. Па сутнасці, гэта евангелізм, такі тэрмін існуе ў сферы інфармацыйных тэхналогій: мы нясём добрую навіну іншым, і самі ў яе шчыра верым.

— Сёння дуда ўсё больш і больш актыўна выкарыстоўваецца ў сучаснай музыцы: фолк-метал гуртом Litvintroll, фолк-панк калектывам “Кашталы Вох”, танцавальным электронным праектам Pawa, іншымі гуртамі… Як ты ставішся да такога спосаба выкарыстання інструмента?

— Мне вельмі падабаецца, што цяпер робяцца спробы ўжыць інструмент у абсалютна рознай музыцы. Гэта развіццё інструмента. Тут няма вялікай міфалогіі, гэта проста спробы выкарыстаць дуду як музычны інструмент, па яго наўпроставым прызначэнні. Эксперыменты з музыкай рознага кшталту я гатовы толькі падтрымліваць. Але пры сфармаваным брэндзе нават само па сабе гучанне інстурмента будзе выклікаць больш глыбокія асацыяцыі, звязаныя з абрадавымі практыкамі, сферай міфічнага. І тады гэткі асацыятыўны шэраг аўтаматычна будзе абараняць дуду ад выкарыстання ў неадпаведных кантэкстах. Вось да гэтага трэба імкнуцца.

— Чаму ты сам зрабіў свой выбар менавіта на карысць даследавання гісторыі дуды?

— Калі казаць пра даследаванні, то цяпер я шукаю крыніцы па дудах. Летась на канферэнцыю ў БДУКМ, прысвечаную вывучэнню фальклору, прыязджаў даследчык з Аўстрыі Ульрых Маргенштэрн. Я прачытаў яго артыкул па “казачнай” рускай валынцы”, і пабачыў, што ў ім выкарыстоўваецца факталогія, якая тычыцца беларускай тэрыторыі, беларускіх дудаў. Тады зразумеў, што нам на прыстойным узроўні няма што адказаць. Таму ўзяўся і раблю тое, што ў маіх сілах. Практыка паказвае, што проста чакаць непрадуктыўна. І аказваецца, чым далей “капаеш”, тым менш ведаеш. Працы ў гэтым кірунку вельмі многа, таму, магчыма, мне так цікава гэтым займацца. Прысутнічае і даследчыцкі азарт: можаш на нешта такое натрапіць, што стане “бомбай”. Неяк фінскі даследчык напрыканцы аднаго ліста пажадаў мне добрага палявання. І сапраўды, адчуванне такое, што ты палюеш на нейкія факты, і штосьці цікавае можаш знайсці.

Шкада, што мы позна ўзяліся за вывучэнне гэтай тэмы. У 1970-я гады яшчэ маглі знайсці жывых дудароў… Тым не менш, адметнасць нашай культуры ў высокай ступені захаванасці архаічнага фальклору ў жывым асяродку. Мы дагэтуль у экспедыцыях сустракаем людзей, якія памятаюць дудароў, асабліва на поўначы Беларусі. І карыстаючыся выпадкам, я б хацеў папрасіць чытачоў запытацца пра дуды і дудароў ў старых людзей сваёй мясцовасці, сваіх бабуляў і дзядуляў. Гэта вельмі каштоўная інфармацыя, без якой немагчыма стварэнне моцнага, прывабнага, глыбока ўкарэненага міфа дуды, “брэнда” дуды, раз мы ў такіх катэгорыях тут разважалі. А міф, у адрознені ад казкі, акурат і мусіць мець пад сабой калектыўную памяць пра рэальныя з’явы, пра праўдзівую гісторыю.

Марына ВЕСЯЛУХА

Апублікавана ў газеце “Літаратура і мастацтва” 19 красавіка 2013 г. 

СМІ app
Аўтар(ы) app
Звязаныя персаналіі app
Звязаныя лакацыі app
Тэмы app
Гэта кэшаваныя старонка. Апошняя сінхранізацыя з базай - 07.11.2018 09:41:27

Каментароў — 0

Запрашаем да абмеркавання! Звяртаем увагу, што каментары са спасылкамі і ад неаўтарызаваных аўтараў прэмадэруюцца.

Аўтарызавацца на форуме можна праз

Перайсці да абмеркавання гэтай старонкі на форуме.

* УВАГА! Партал ETHNO.by не прадугледжвае тэхнічнай магчымасці каментавання на старонках партала. Абмеркаванне матэрыялаў партала цалкам ажыццяўляецца на вонкавым сэрвісе Disqus.com, уладальнік каторага, паводле Пастановы Савета Міністраў РБ №850 ад 23.11.2018 нясе адказнасць за ідэнтыфікацыю карыстальнікаў і іх каментары.