::
2017.12.12 — Кот марцовы — гэта зусім не пра катá / Радыё Свабода (svaboda.org)
Загаловак
Кот марцовы — гэта зусім не пра катá
Спасылка
Дата публікацыі
12.12.2017
Катэгорыя
публіцыстыка
Поўны тэкст

Кот марцовы — гэта зусім не пра катá

12 сьнежань 2017, 09:00


 

Кот марцовы:

  • ‘распусьнік’

Выраз няўхвальны. Яго ахвотна ўжываў, да прыкладу, Якуб Колас. У паэме „Рыбакова хата“ юрлівага паляка Богута называюць катом марцовым і Марына, да якой ён заляцаўся, і ягоная ўласная жонка:

Чаго ж у вокны лез, сьмярдзюх?..
О, кот марцовы, гад плюгавы!
Справадзіў мужа да астрога,
А сам да жоначкі яго…
Хіба ты ў сэрцы маеш Бога?
Каго ашукваеш, каго?

Марцовы = 'сакавіцкі'. У нас суіснавалі лацінскія і беларускія народныя назвы месяцаў. Бачым марац у старабеларускіх тэкстах XV–XVII ст., у тым ліку ў Статуце 1566 г. З даўніх часоў ужываюцца „каляндарныя“ выразы марцовае піва, марцовы мёд. Слова замацавалася ў фразэмах і прыказках:

Прыйшоў марац — прымарозіў палец.

Цешыўся старац, што перажыў марац, ажно і ў маю нясуць яго да гаю.

Таму лацінізм марац сярод іншых назваў месяцаў трымаўся асабліва доўга, не саступаў сакавіку: „Наша ніва“ (тая, першародная, Луцкевічаў і Купалы) ужывала слова марац прынамсі да 1915 году.

Каціная кавярня ў Вільні на Завальнай (Pylimo)

Чаму і кот менавіта марцовы — бо ўсе чулі пранікнёныя веснавыя сьпевы катоў на дварэ. Каты марцуюць, марцуюцца.

Сынонімы: юрлівец, кныр, бабздыр, бабадур; пра немаладога — марцовы кавалер; стары бугай.

У расейскай мове фразэалягізм мартовский кот ёсьць, але ён новы, ня мае стылёвых нюансаў і лексычных перагуканьняў. Пранік, відаць, праз турэмнае арго (дзе шмат беларусізмаў). У турэмнай мове азначае ‘мужчыну, што жыве коштам жанчыны’.

Шукайма беларускія фразэмы тут:

Фёдар Янкоўскі. Беларуская фразеалогія. Фразеалагізмы, іх значэнне, ужыванне. — Менск, 1968.

Зьміцер Санько. Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем. — Менск, 1991.

Ян Станкевіч (пры ўчасьці Антона Адамовіча). Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразэолёгічны і прыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш. / 3-е выданьне. — Менск, 1992.

Іван Лепешаў. Фразеалагічны слоўнік беларускай мовы. У 2-х т. — Менск, 1993.

Мікола Даніловіч. Слоўнік дыялектнай фразеалогіі Гродзеншчыны. — Горадня, 2000.

Е. Боярина, В. Сивчиков. 2000 русских и 2000 белорусских идиом, фразеологизмов и устойчивых словосочетаний. — Минск, 2006.

Вольга Ляшчынская. Сучасная беларуская мова: фразеалогія. — Менск, 2010.

СМІ
Аўтар(ы)
Звязаныя лакацыі
Тэмы
Гэта кэшаваныя старонка. Апошняя сінхранізацыя з базай - 06.02.2021 08:28:34

Маеце пытанне ці заўвагу? Напішыце ў каментары. Звяртаем увагу, што каментары са спасылкамі і ад неаўтарызаваных аўтараў прэмадэруюцца.

Відэакурсы па этнаграфіі

Самы час вучыцца анлайн! Нашы відэакурсы размешчаны на адукацыйнай платформе Stepik.org і акрамя відэа утрымліваюць праверачныя тэсты для самакантролю.

Запісацца

Выкладчык: Уладзімір Лобач

Аб’ём: 70 урокаў, 14 гадзін відэа, 127 тэставых пытанняў

Курс прапануе паглыбленае азнаямленне з этнічнай гісторыяй і этнакультурнай спецыфікай Беларусі. Прадстаўлены лекцыі па раздзелах і тэмах вучэбнай праграмы "Этнаграфія Беларусі", якая выкладаецца аўтарам у Полацкім дзяржаўным універсітэце.

Запісацца

Выкладчык: Зміцер Скварчэўскі

Аб’ём: 13 урокаў, 2 гадзіны відэа, 100 тэставых пытанняў

Сярод разнастайных аспектаў беларускай міфалогіі, прадметам курсу абраны персанажны код: боствы, духі, дэманічныя істоты, героі і т.п.