:: calculation
2010
Загаловак text
Юрый Выдронак: "Аўтэнтычны фальклор памірае. Гэта – дыягназ"
Спасылка embed
Дата публікацыі date
28.05.2010
Катэгорыя category
інтэрвію
Анатацыя text

Вялікае інтэрв'ю Дзмітрыя Падбярэзскага з Юрыем Выдронкам – былым удзельнікам гуртоў "Палац" і Kriwi, а зараз – лідэрам гурта "Юр'я". Пра лёс аўтэнтычнага фальклору, таямніцу паганскага абрада "Страла", фестываль "Таўкачыкі" і шмат іншага.

Поўны тэкст text

Вялікае інтэрв'ю Дзмітрыя Падбярэзскага з Юрыем Выдронкам – былым удзельнікам гуртоў "Палац" і Kriwi, а зараз – лідэрам гурта "Юр'я". Пра лёс аўтэнтычнага фальклору, таямніцу паганскага абрада "Страла", фестываль "Таўкачыкі" і шмат іншага.

Некалі ў адным з артыкулаў я напісаў пра Юрыя, што ён належыць да тых рэдкіх творчых людзей, якія жывуць у будучыні, яўна апярэджваючы свой час. Пасля гэтай пераканаўся ў слушнасці ўласных слоў…

– Юра! У якім стане, на тваю думку, знаходзіцца сёння аўтэнтычны фальклор? Ён жывы, прыстасоўваецца да цяпершчыны ці памірае?

– Адназначна, аўтэнтычны фальклор памірае. Цягам апошніх трох гадоў я неаднойчы рабіў экспедыцыі, вывучаючы нашыя грунтоўныя абрады – "Страла", "Юр’я" і "Дзяды". Магу катэгарычна сцвярджаць: тое, што можна было зафіксаваць яшчэ гадоў пяць таму, сёння практычна знікла. Гэта – дыягназ.

– А што, на тваю думку, уплывае на гэта: развіццё сучасных тэхналогій, уплыў побытавай музыкі…

– Думаю, што глабалізацыя ў шырокім сэнсе гэтага слова. Больш дакладна – падмен каштоўнасцяў. Усё ж навідавоку! Дужыя карпарацыі зацікаўленыя ў тым, каб прадаць уласны прадукт. Пэўны чалавек зранку прыходзіць на працу, аддае ёй колькі гадзін і, энергетычна вычарпаны, вяртаецца дадому. Што яму застаецца? Хіба што паглядзець тэлевізар – спорт, пацяшальныя праграмы ці эротыку. Сёння гэта характэрна і для нашага грамадства. А што было ў нас раней? Існавалі ўласныя традыцыі, каштоўнасці, якія цяпер замяніліся на дзве асноўныя: кар’ера і грошы. І яны прынцыпова мяняюць усё! Псіхалогію чалавека, ягоныя паводзіны. Раней жа ў нас кожны дзень быў непаўторны, на кожны дзень быў нейкі іншы занятак і, адпаведна, іншыя песні. То бок, кожны дзень суправаджаўся адмысловым рытуалам. Сёння ж у большасці людзей практычна адзін і той жа рытуал з дня ў дзень.

– Наколькі рэальна падчас экспедыцыі зафіксаваць нешта сенсацыйнае?

– Ведаеш, часам нешта падобнае яшчэ можна сустрэць. Пазалетась я здымаў на відэа абрад "Стралы" ў вёсцы Янова Веткаўскага раёну. Менавіта там усё захавалася ў найбольш старажытным, містычным выглядзе. Летась жа нічога не праводзілі. Думаю, што й цяпер там ужо нічога не будзе. І вось да ліку тых чыннікаў, якія ўплываюць на знікненне аўтэнтычнага фальклору, я магу смела дадаць і ўплыў рэлігіі.
У Янове з’явіўся поп, які прыкладае ўсе сілы для таго, каб не дапусціць правядзення язычніцкага, паганскага абраду "Стралы". Калі католікі да такіх рэчаў ставяцца больш-менш спагадліва, дык праваслаўе выказвае агрэсіўную пазіцыю. Нармальны, разумны святар можа зразумець, што такія абрады для людзей – гэта не проста традыцыя, а нешта куды больш значнае.

Тая ж "Страла" – гэта цэлы комплекс самых тонкіх нюансаў, якія часам і разгадаць немагчыма. Я вось што згадаў. На радзіме маіх бацькоў вясковыя могілкі былі падзелены сцяжынкаю на дзве часткі. Адна з іх звалася "Татарскія могілкі" з-за таго, што там быў курган. Шмат гадоў не ездзіў туды, а калі прыехаў, дык убачыў: кургана ўжо няма. Пацікавіўся, што здарылася. Аказалася, новы старшыня калгасу загадаў распахаць могілкі з курганом пад поле. Да поля дадаліся нейкія 150 квадратных метраў. Старшыня проста не ведаў, што татарскімі могілкамі называлі месца са старажытным, дахрысціянскім курганам. Можа, яму насамрэч было ўсё адно, але, думаю, ён проста не ведаў. Гэтак жа сама, як і той поп у Янове не ведае сэнсу, сутнасці "Стралы". Галоўнае – скасаваць, падагнаць пад сістэму. Вось і атрымліваецца: глабалізацыя стварае сваю сістэму, адзін са складнікаў якой – царква, якая, у сваю чаргу, мае ўласную сістэму. І калі раней чалавек быў больш вольны ў адносінах з рознымі сістэмамі, мог выбіраць, меў уласнасць (свой лес, сад, дом, раку, поле), дык цяпер уся ўласнасць абмяжоўваецца, па сутнасці, кватэрай у блочным доме. І ўся гэтая аўра кладзецца на ягоныя плечы вялікім цяжарам. Я, колькі гадоў таму кінуўшы горад, у мінскай кватэры бацькоў адчуваю гэта вельмі выразна.

– Давай вернемся да "Стралы". Ты сказаў, што здолеў разгадаць сакрэт абраду…

– Магчыма… Атрымалася гэта амаль выпадкова. Я доўга думаў над тэкстам і не мог зразумець ягоны сэнс. Ну сапраўды: "Як пушчу стралу ды па ўсім сялу…. Ты забі, страла, добра молайца… Па гэтаму молайцу некаму плакаці… Маці старая, сястра малая, жана молада ў танок пайшла…" І гэтак далей. Нешта тут па сэнсу не стыкуецца. Нічога не зразумела: што за страла, чаму яна павінна забіць добрага молайца, чаму жонка ў танок – то бок на гулянку – пайшла? Але я добра ведаю: нічога выпадковага ў фальклоры не бывае! Гэта – суцэльна закадаваная рэч.

– Сапраўды, цэлая сістэма вобразаў, у якой кожнае слова – сімвал. Такі код Да Вінчы…

– Так! І мы пазатым годам, прыехаўшы ў Янова, адзнялі цудоўны матэрыял. Праглядаючы відэа, я раптам адзначыў, што ў самым пачатку абраду ўзняўся вельмі моцны вецер. І тады гучала яшчэ адна рытуальная песня "Падуйце, ветры буйныя". І я падумаў: а да чаго яна гучыць, прычым тут ветры буйныя? І раптам зразумеў: гэта ж ключ для разгадкі! Глядзі: першая песня, якая выконваецца кабетамі ў карагодзе, – гэта песня-замова. Тэкст песні закліканы разварушыць хмары. Хмары прыносяць з сабой навальніцу, маланкі…

– Страла?!

– Яна самая! Чаму абрад адбываецца на ўскрайку поля? Ды таму, каб маланка не трапіла ў вёску. Чаму ж страла гэтая павінна забіць добрага молайца? Тут я згадаў здымкі юр’еўскага абраду, прысвечанага сонечнаму культу, Ярыле. Там таксама карагод, але мужчына стаіць у ягоным цэнтры. Карагод і мужчына – гэта сімвал апладатварэння: кола і кропка ў цэнтры.

– Чакай, наколькі мне вядома, у абрадзе "Стралы" ўдзельнічаюць толькі жанчыны, з якіх адна пераўбраная ў мужчыну, пра што кажа чырвоная рукавіца, змешчаная паміж ног…

– Так, але гэтыя карагоды шмат у чым падобныя. Юр’еўскі карагод прадугледжвае знаходжанне чалавека ў ягоным цэнтры. Але я не мог зразумець аднаго: калі страла павінна забіць таго, хто знаходзіцца ў цэнтры, хто ж пойдзе на гэта добраахвотна? І я згадаў, як некалі глядзеў фільм, прысвечаны культу самазабойства кельтаў. Аўтары фільму прыйшлі да высновы, што гэта быў рытуал ахвярапрынашэння, прычым – добраахвотнага. І калі згадаць, што кельты ў свой час жылі на тэрыторыі сённяшняй Беларусі, усё становіцца на свае месцы! "Па таму молайцу некаму плакаці". Гэта азначае, што такому чалавеку губляць не было чаго. Спачатку выклікаюцца хмары, потым б’е маланка – і добраахвотная ахвяра!

– Ну што ж, пэўная логіка прысутнічае. А ты дзе-небудзь сустракаў спробы расшыфроўкі коду "Стралы"?

– Я працаваў у трох установах у якасці навуковага супрацоўніка і нідзе не сустракаў таго, каб нехта спрабаваў гэта растлумачыць…

– Вернемся ў пачатак 90-х. Наколькі я разумею, ты быў хіба першай прыватнай асобай, хто на ўласную ахвоту пачаў здымаць аўтэнтычны фальклор, перводзіць адзнятае ў "лічбу". Чым тое было выклікана: простай цікаўнасцю да яго, пошукам новых твораў для аранжавання ці ўжо тады ў цябе з’явілася жаданне сістэмна даследваць музычную спадчыну?

– Хіба на пачатку сваю ролю выканала падсвядомасць. Першае, што прыцягнула маю ўвагу, – гэта ўласна песні. Было ўражанне, што я пачуў нейкія касмічныя гукі. Потым упэўніўся, што яно так і ёсць, калі ўлічыць, што кожны абрад так ці інакш звязаны з зоркамі, сузор’ямі. Але й было жаданне ўсё адзняць, зафіксаваць і потым паспрабаваць прывесці да сістэмы. І гэта атрымалася неяк само сабой, бо спецыяльна такой мэты не ставіў. Таму найперш мяне цікавілі новыя песні для "Палаца", а ўжо потым я ўсвядоміў, наколькі гэта важна – зразумець увесь цыкл абрадавага фальклору. Колькі разоў я сустракаўся з тым, што людзі адмаўляліся выконваць тую ці іншую песню і тлумачылі: яна ж, напрыклад, калядная, яе не спяваюць, скажам, летам. І калі я зразумеў, што ў фальклоры ўсё не так проста, я пачаў "капаць" глыбей.

– На сённяшні дзень ты выдаў два дыскі сабраных табой калядных песень, зняў тры ці нават больш фільмаў. Юра, а каму, прызнайся, усё гэта патрэбна?

– Я і сам часам пра гэта думаю. Я проста гэта раблю, мне гэта падабаецца рабіць. Так, я разумею, што сёння гэта мала каму патрэбна, але, упэўнены, што з часам гэта будзе вельмі запатрабавана. Калі людзі дойдуць да сапраўды крызіснага стану, яны будуць змушаныя шукаць іншыя каштоўнасці. І ім фальклор спатрэбіцца. А так усё ж ёсць даволі шмат людзей, якія цікавяцца гэтымі фільмамі, дыскамі. Думаю, цікавяцца найперш найменш замбаваныя людзі, больш свабодныя. Прычым пераважна – маладыя. Усё ж залежыць ад інфармаванасці. Жыццё большасці людзей трымаецца на асацыяцыях: тое, што бачыцца на экране тэлевізара, яны імкнуцца ўвасобіць у жыцці. А калі яны нечага не бачаць, дык і не здольныя зрабіць ідэнтыфікацыю.

– Добра, то – асобы прыватныя. Але я зайду з іншага боку: дзяржаве гэта патрэбна?

– Я не магу згадаць, каб з боку дзяржавы да мяне паступалі нейкія прапановы. Наадварот. У свой час я падаў у Мінкульт заяўку на стварэнне цыклавой тэлепраграмы "Экспедыцыя", прысвечанай фальклору. Была дамоўленасць з каналам "Лад", я сустракаўся з Сяргеем Кухто, маючы станоўчы адказ з міністэрства. І мы нібыта з Сяргеем пра ўсё дамовіліся, быў распрацаваны пілот праграмы з трох частак. Але… Раптам ён адключае тэлефон, і праз нейкі час пад гэтай назвай выходзіць зусім іншая па зместу праграма.

– То бок, ідэя "Экспедыцыі" была твая, а ўвасабленне…

– Увасабленне зусім іншае! Без фальклору. Я разумею: магчыма, нехта й хацеў рабіць такую праграму, але зараз чыноўнікам проста не да фальклору. Прынамсі, у мяне такое ўражанне склалася.

– Ты сказаў, што з часам фальклор можа быць вельмі запатрабаваным. А ці не будзе ён тады ўжо выключна музейным матэрыялам?

– Думаю, што будзе менавіта такім. Зразумела: яшчэ пяць-дзесяць гадоў, і практычна ўсё ператворыцца ў нуль. Традыцыю няма каму перадаваць. Усе маладыя мараць перабрацца з вёсак у гарады.

– А чаму ж ты тады задумаў правесці ў рамках праекту "Таўкачыкі" дзіцячы конкурс выканаўцаў фальклору?

– Ды таму, што адзінае спадзяванне – менавіта на дзетак! У нас ёсць выдатныя калектывы, як хоць бы фальклорны тэатр "Гарлачыкі" СШ №3 Мінска. Гэтыя дзеткі на маім фэсце былі ўжо неаднаразова. Яны яшчэ не замбаваныя тымі самымі "каштоўнасцямі", як грошы і кар’ера, яны здольныя ўспрымаць фальклор натуральна.

– Але, прабач, тыя дзеткі не знаходзяцца ў натуральным асяроддзі! Гэта – дзеткі гораду…

– Вось тут і пачынаюць працаваць гены. Прыклад: чаму маленькае кацянё ўжо спрабуе лавіць мышэй? Гены!

– Ну й параўнанне!..

– Гены! Гэта вельмі сур’ёзная рэч. І пакуль дзіця здольнае ўспрымаць свет адкрыта і незалежна ад сістэмы дарослых каштоўнасцяў, яно ўспрымае фальклор на-ту-раль-на!

– Ці адбудуцца "Таўкачыкі" сёлета, ці маеш ты нейкі накід "меню"?

– Усё будзе залежыць ад таго, як складзецца сітуацыя. У апошні час мы пачалі запрашаць на фестываль замежных выканаўцаў, і гэтую лінію вельмі хочацца не толькі працягнуць, але й пашырыць, запрасіць музыкаў з розных кантынентаў.

– А што дзіцячыя "Таўкачыкі"? Ты здолееш сабраць паўнавартасны конкурс?

– Пытанне ўсё тое ж – фінансаванне. Знойдзем – зробім з задавальненнем! Пакуль што пэўных дат я называць не буду.

– А наколькі такія фестывалі, як "Славянский базар", святкаванні Дажынак спрыяюць жыццяздольнасці фальклору? Ці, наадварот, нішчаць яго?

– "Славянский" – што? Базар! Сэнс заключаны ў назве. Я некалькі разоў браў удзел у гэтым фестывалі, аднак акцэнт на ім робіцца на расейскамоўнай "папсе". Дажынкі – гэта ўсё ж крыху іншая рэч, такі фестываль камбайнёраў, працаўнікоў вёскі. Але ж такіх фэстаў, якія б сапраўды падтрымлівалі фальклор, няма. Тое, што робіцца ва ўніверсітэце культуры, існуе на неналежным узроўні. Але няхай кожны займаецца тым, чым хоча і робіць як можа.

Але дзяржава (у першую чаргу!) павінна падтрымліваць фальклорныя фэсты, розныя праграмы. Я не скажу, што гэтага зусім няма, але ў асноўным падтрымка ідзе па іншых адрасах. Павінна існаваць цэлая праграма, аднак праблема нават не ў дзяржаве, а ў тым, што гэтым няма каму займацца. Я трапляў у навуковае асяроддзе і магу сказаць, што атмасфера там – страшная!

Па першым часе, такі малады, няўрымслівы, аж заходзіўся, кажучы, што фальклор гіне, яго неабходна фіксаваць, трэба выдзяляць на гэта грошы… Як раптам адна паважаная навуковая дама мне сказала: "У нас усё ў парадку". Я доўга не мог зразумець, чаму яны так кажуць: нам нічога не трэба, усё добра. Потым уцяміў: усе яны баяцца за ўласныя месцы. Тая дама, відаць, была да спадобы чыноўнікам, таму што не прасіла грошы. І, як вынік, дарогі маладым у вывучэнні фальклору няма.

– Вось пра гэта мы й казалі, калі гутарылі з музыкамі "Этна-трыо "Тройцы"…

– Іх няма, таму што іх душаць! Я на ўласнай скуры гэта аднойчы адчуў, калі падрыхтаваў даклад для навуковай канферэнцыі. Тая ж самая дама зрабіла ўсё, каб у парадку дня мой даклад стаяў апошнім з разлікам на тое, што мне проста не хопіць часу для выступу. Аднойчы я выступіў з ініцыятывай графічнага візуальнага сканавання меладычных ліній спеваў. І што яна мне адказала? "Знаете, в Петербурге это уже делали". Як рабілі, калі тады яшчэ кампутараў не было?! А маладыя прыходзяць у навуку менавіта з новымі, арыгінальнымі ідэямі даследванняў, таму і не да спадобы старым кадрам.

– Хачу закрануць такі момант. Пэўны час, адпрацаваўшы ў "Палацы", ты заснаваў "Крыві", потым – "Юр’ю". Чым можна патлумачыць такую "міграцыю"? Незадаволенасцю сабой, пошукам новых творчых вырашэнняў?

– Я заўсёды марыў зрабіць такі праект, які мне бачыўся. "Палац", калі ён пачынаўся, быў камандай усё ж больш сяброўскай. І калі ў такой сітуацыі ўзнікае творчы тупік, маюцца два выйсці: альбо мяняць склад музыкаў, альбо сыходзіць самому. Я не хацеў рабіць два ці тры "Палацы". "Крыві" ж быў праектам больш кампактным, мог працаваць там, дзе не мог "Палац". Я шмат чаго чытаў адносна дачыненняў "Палаца" і "Крыві", майго сыходу з "Палаца". Гэта ўсё – байкі чыстай вады! Я тады разумеў, што ў рамках сяброўскіх адносінаў не здолею зрабіць тое, што задумаў. Вось чаму й вырашыў сыйсці сам і пачаць усё з нуля. І ў мяне атрымалася, лічу. Мне вельмі падабаецца тое, што я раблю.

– Чаму ж тады "Юр’я" існуе больш віртуальна, чым рэальна?

– "Юр’я" – больш складаны арганізм, чым "Палац". Адпаведна, існаванне калектыву вымагае большых сродкаў. Хоць бы ў параўнанні з пачаткам 90-х, калі выбар дасведчаных выканаўцаў быў значна большы. Цяпер жа практычна ўсё больш-менш прафесійныя музыкі з’ехалі з Беларусі…

– Ну, скажам, гэта не зусім так…

– Каб яно не так было, я не стаў бы запрашаць да супрацоўніцтва з "Юр’яй" замежных выканаўцаў, тых жа палякаў. Адсюль з’ехалі не проста вопытныя музыкі, а тыя, хто мог вучыць маладых, якія засталіся практычна без школы. І ўзровень маладых музыкаў знізіўся вельмі значна.

– А мне здаецца, што наадварот – павысіўся…

– Не! Цяпер, апрача аркестраў, амаль ніхто ў нас прафесійна музыкай не займаецца.

Асноўная маса калектываў – гэта ўсё ж аматарскі ўзровень. Гэтыя людзі ўдзень недзе працуюць, а ўвечары бяруць у рукі інструменты, спрабуючы выконваць музыку. Але так не бывае! Чалавек мастацтва павінен увесь час знаходзіцца ў адпаведнай атмасферы.

А калі ўдзень займацца бізнесам, а вечарам – маляваць карціны, дык нічога плённага з гэтага не атрымаецца. Вось чаму ў апошніх канцэртах "Юр’і" працэнтаў на 60 удзельнічалі замежныя музыканты.

– А ці лёгка замежнікі "упісваюцца" ў беларускую музыку?

– З аднаго боку – цяжка. Таму што форма нашых твораў нестандартная. Ноты я не ўжываю спецыяльна, калі яны і з’явяцца, дык адно што для струннай групы. Мне хапае таго, каб як мага больш дакладна растлумачыць запрошаным музыкам задачу. Прафесіяналы зробяць тое, што ад іх патрабуецца.

– Наколькі наш фальклор можа выратаваць той прынцып, якім вы кіраваліся ў "Палацы", а менавіта: ягоны сінтэз з актуальнымі, нават моднымі стылямі і прыёмамі выканання?

– Гэтая тэндэнцыя магла б развівацца, каб для яе існавалі адпаведныя ўмовы. Тады б на сённяшні дзень мы мелі зусім іншую музыку, іншае мастацтва. Алемас-медыя, радыё, тэлебачанне навязалі свае тэндэнцыі, і так атрымалася, што перамагла іншая мода. Але калі б фальклор трапіў на топ мас-медыя, сітуацыя магла быць зусім не такая, як цяпер.

– Цяпер існуе шмат калектываў папулярнай музыкі, якія ў той ці іншай меры закранаюць у сваёй творчасці фальклор…

– Іх нават больш, чым было некалькі гадоў таму. Але праблема ў тым, што належнага ўзроўню такіх калектываў мала. Магу прызнацца: штораз, рыхтуючы "Таўкачыкі", я сутыкаюся з праблемай, каго запрашаць. Часцей за ўсё бачу аматарскі ўзровень працы з фальклорам, калі ўсё праходзіцца па вяршках. Фальклор усё ж вымагае сур’ёзнага вывучэння, з кандачка яго не ўзяць.

– Некалькі гадоў назад ты кінуў горад і перасяліўся ў вёску Гомельскай вобласці. Чым гэты такі твой крок быў выкліканы?

– Вельмі палюбіў прыроду, асабліва пасля таго, як пэўны час пражыў у Варшаве. Вярнуўшыся адтуль, адразу перабраўся бліжэй да прыроды, пад Мінск, а неўзабаче з’ехаў на Гомельшчыну, далей ад цывілізацыі. Я там сябе значна лепш адчуваю. У горадзе занадта шмат шуму.

– Гаспадарку не завёў яшчэ?

– Не. Лепш закладу вінаграднік, сад.

– Дык чым ты там займаешся? Апрацоўваеш сабраныя матэрыялы, слухаеш музыку, пішаш?

– Так, займаюся творчай працай. У маіх планах – напісаць першую нацыянальную оперу.

– Прабач, першая нацыянальная опера ўжо маецца – "Сялянка" Манюшкі. А калі першая савецкая – "Міхась Падгорны" Цікоцкага…

– Я маю на ўвазе оперу, напісаную не па сусветных канонах опернага мастацтва, а паводле народных традыцый. Маю ідэю зрабіць пэўны мікс традыцый еўрапейскай оперы і фальклору.

– Можа, лібрэта ўжо маецца, назва?

– Працоўная назва ёсць: "Калі-чакра".

– Ага, тыповая беларуская назва…

– Санскрыт, "бацька" беларускай мовы. У перакладзе – "Кола часу". У аснове сюжэту будзе пэўнае "падарожжа" па дванаццаці галоўных календарных святах беларусаў. Мне гэта вельмі цікава. Думаю, нешта атрымаецца…

Тэкст: Дзмітрый Падбярэзскі, "За праўду"
Фота: "Тузін гітоў"

СМІ app
Аўтар(ы) app
Звязаныя персаналіі app
Звязаныя калектывы (гурты, установы) app
Звязаныя лакацыі app
Тэмы app
Гэта кэшаваныя старонка. Апошняя сінхранізацыя з базай - 30.10.2018 04:50:55

Каментароў — 0

Запрашаем да абмеркавання! Звяртаем увагу, што каментары са спасылкамі і ад неаўтарызаваных аўтараў прэмадэруюцца.

Аўтарызавацца на форуме можна праз

Перайсці да абмеркавання гэтай старонкі на форуме.

* УВАГА! Партал ETHNO.by не прадугледжвае тэхнічнай магчымасці каментавання на старонках партала. Абмеркаванне матэрыялаў партала цалкам ажыццяўляецца на вонкавым сэрвісе Disqus.com, уладальнік каторага, паводле Пастановы Савета Міністраў РБ №850 ад 23.11.2018 нясе адказнасць за ідэнтыфікацыю карыстальнікаў і іх каментары.