:: calculation
2013
Загаловак text
Бездзежскі вяртэп
Спасылка embed
Дата публікацыі date
25.01.2013
Катэгорыя category
публіцыстыка
Анатацыя text

На Беларусі было распаўсюджана шмат разнавіднасцей батлейкі.

Сёння адзіная арыгінальная батлейка па прынцыпе ценявога тэатра — хатка-скрыня, якая мае мясцовую назву “вяртэп”, — захоўваецца ў фондах Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту. Яна была набыта ў Аляксандра Кукса ў вёсцы Бездзеж Драгічынскага раёна Брэсцкай вобласці пад час экспедыцыі ў ліпені 1985 г.

Поўны тэкст text

Бездзежскі вяртэп

№ 4 (1130) 25.01.2014 - 01.01.2005 г

Батлейка — па прынцыпе ценявога тэатраНа Беларусь батлейка прыйшла з Цэнтральнай Еўропы ў ХVІ ст., дзе ў часы Сярэднявечча існавала традыцыя выстаўляць у касцёле пад час Ражджаства нерухомыя фiгуркі Хрыста, Марыi, Iосiфа, пастухоў, авечак, быкоў. Лічыцца, што гэтую традыцыю прынеслі на славянскія землі з Iталii манахi-францысканцы.

Як яе з’яўленне, так і самі спектаклі-прадстаўленні ў беларускай батлейцы бяруць свой пачатак у Сярэднявеччы. Яны паходзяць ад усходнееўрапейскіх містэрый і школьнай драмы. Паступова, недзе ў XVII — пачатку XVIII стст., пачынаецца так званае “абміршчэнне” рэпертуару батлейкі, які актыўна папаўняецца народна-камедыйнымі, свецкімі па сваім характары сцэнамі з дыялогамі, песнямі, танцамі. Сам жа народны лялечны тэатр паступова пераходзіць ад святароў і шкаляроў у рукі мяшчан і сялян, і ў ХIХ — пачатку ХХ ст. ён стаў неад’емнай часткай духоўнай культуры беларусаў. У гэты час на Міншчыне, Магілёўшчыне і Віцебшчыне этнографамі Еўдакімам Раманавым і Пятром Шэйнам былі запісаны самыя багатыя зборы тэкстаў батлеечных прадстаўленняў.

На Беларусі было распаўсюджана шмат разнавіднасцей батлейкі. Самай папулярнай была двух’ярусная скрыня з рухомымі шпянёвымі лялькамі. Прыкладамі такога тыпу батлеек, якія захаваліся да нашых дзён, з’яўляюцца так званы “Ельнінскі вяртэп” канца XVIII — пачатку XIX стст., які знаходзіцца ў Дзяржаўным цэнтральным тэатральным музеі імя А. Бахрушына ў Маскве, і “Магілёўская батлейка” сярэдзіны ХІХ ст. (цяпер — у Расійскім этнаграфічным музеі ў Санкт-Пецярбургу).

Існавала таксама трох’ярусная батлейка, якая бытавала ў Магілёве і была апісана ў пачатку ХХ ст. Раманавым. У зборах Музея старажытнабеларускай культуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусi захоўваецца аднаярусная батлейка пачатку ХХ ст., якую набылі ў 1962 г. у час фальклорна-тэатразнаўчай экспедыцыі ў вёску Бялевічы Слуцкага раёна.

Усе названыя скрыні батлеек, нягледзячы на розную колькасць ярусаў, мелі падобную канструкцыю: у падлозе скрыні рабіліся разрэзы для шпянёвых (пасаджаных на стрыжань) лялек, якія прадстаўлялі спектакль “Цар Ірад”. У двух’ярусных верхні ярус, а ў трох’ярусных — сярэдні ўяўлялі пячору, дзе нарадзіўся Ісус Хрыстос, ніжні прадстаўляў сабой палац цара Ірада.

Прынцыпова адметным тыпам народнага лялечнага тэатра з’яўлялася батлейка, зробленая па прынцыпе ценявога тэатра. Калі батлейшчык запальваў свечку і паварочваў абручы, то на пярэдніх сценках скрыні атрымліваліся павялічаныя цені. Батлейка па згаданым прынцыпе ценявога тэатра, якая атрымала найбольшае пашырэнне на Віцебшчыне ў ХVII — ХIХ стст., называлася «жлоб».

Апiсанне яшчэ аднаго віду батлейкi — "зоркi", можна знайсці ў запiсах Ю.Крачкоўскага «Быт западнорусского селянина»: яна ўяўляла з сябе зорку, якую з песнямi насiлi калядоўшчыкi. Унутры батлейкі знаходзілася рухомае кола, па акружнасцi якога наклейвалi выразаных з паперы салдацiкаў на конях цi пехацінцаў. У сярэдзіну зоркi ўстаўлялі запаленую свечку. Калі ў памяшканні не было святла, а кола з фiгуркамi пачынала рухацца, на экране зоркі скакалі цені ад папяровых герояў.

Сёння адзіная арыгінальная батлейка па прынцыпе ценявога тэатра — хатка-скрыня, якая мае мясцовую назву “вяртэп”, — захоўваецца ў фондах Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту. Яна была набыта ў Аляксандра Кукса ў вёсцы Бездзеж Драгічынскага раёна Брэсцкай вобласці пад час экспедыцыі ў ліпені 1985 г.

Хатка-скрыня была выраблена сялянамі вёскі Бездзеж з фанеры ў выглядзе хаткі са стрэшкай. Адна з доўгіх сценак — з выразаным праёмам, абцягнутым поліэтыленавай плёнкай. У супрацьлеглай сцяне — маленькія рухомыя дзверы. Бакавыя сценкі з імітаванымі вакенцамі, праёмы якіх зацягнуты матавай паперай. У сярэдзіне хаткі, паралельна імітаванай падлозе, размешчана рухомае кола. Па акружнасці да яго прымацаваны плоскія, выразаныя з фанеры выявы пеўня, сабакі, каровы, каня, зайца, аленя і конніка (на жаль, некаторыя фігуркі страчаны). У цэнтры знаходзіцца падстаўка для свечкі. Вонкі выведзены драцяны рычаг, які прыводзіць у рух кола. Хатка пафарбавана ў чорны колер, на страху наклеены месяц і зоркі з паперы пад срэбра, сцены і схілы страхі аздоблены махрамі з рознакаляровай паперы, на вільчыку прымацаваны драўляны крыж, пафарбаваны ў бронзавы колер. Уздоўж прадольных сцен былі прымацаваны жэрдкі для трымання (страчаны).

Згаданая батлейка, аўтэнтычных аналагаў якой больш няма на Беларусі, бытавала ў вёсцы Бездзеж у канцы 1970-х — пачатку 1980-х. Скрыню ў час святкавання Каляд насілі дзеці. Пры ўваходзе ў хату некалькі чалавек трымалі скрыню за жэрдкі, адзін круціў металічны дрот, прыводзячы ў дзеянне кола з фігуркамі. Акрамя таго, дзеці спявалі калядныя песні, якія суправаджаліся музыкай: гралі на скрыпцы або гармоніку.

Нягледзячы на тое, што Бездзежскі вяртэп бытаваў у 2-й палове ХХ ст., ён мае шматлікія рысы батлейкі ХІХ — пачатку ХХ ст.

Наталля ГЕРМАЦКАЯ, навуковы супрацоўнік Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту

На здымку: бездзежскі вяртэп з калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту.

СМІ app
Аўтар(ы) app
Звязаныя калектывы (гурты, установы) app
Карта calculation
Звязаныя лакацыі app
Тэмы app
Гэта кэшаваныя старонка. Апошняя сінхранізацыя з базай - 01.11.2018 05:24:13

Каментароў — 0

Запрашаем да абмеркавання! Звяртаем увагу, што каментары са спасылкамі і ад неаўтарызаваных аўтараў прэмадэруюцца.

Аўтарызавацца на форуме можна праз

Перайсці да абмеркавання гэтай старонкі на форуме.

* УВАГА! Партал ETHNO.by не прадугледжвае тэхнічнай магчымасці каментавання на старонках партала. Абмеркаванне матэрыялаў партала цалкам ажыццяўляецца на вонкавым сэрвісе Disqus.com, уладальнік каторага, паводле Пастановы Савета Міністраў РБ №850 ад 23.11.2018 нясе адказнасць за ідэнтыфікацыю карыстальнікаў і іх каментары.