::
2021.01.08 — “А нуце, нуце, скарэй дарыце! Шчодры вечар, святы Васілёк!” / Культура — штотыднёвая грамадска-асветнiцкая газета
Загаловак
“А нуце, нуце, скарэй дарыце! Шчодры вечар, святы Васілёк!”
Спасылка
Дата публікацыі
08.01.2021
Катэгорыя
публіцыстыка
Поўны тэкст
Сімволіка каляднага карнавалу на ПалессіУ каляднай традыцыі на Палессі асабліва шануюць першы дзень Новага года — Васілле. Менавіта тут захаваўся дагэтуль калядны карнавал з архаічнымі маскамі ў Шчодры вечар з 13 на 14 студзеня. Гэта найперш Дзед і Баба, якія сімвалізуюць продкаў — Дзед вядзе Казу, а Баба засявае хату жытам дзеля таго, каб усё ў гаспадарцы і ў сям’і пладзілася, множылася, як гэтае зерне.

 

/i/content/pi/cult/832/17750/17.jpgПерсанажы

Конь — спрадвечны спадарожнік сонечнага боства Ярылы, ваяра ўсіх часоў, памочнік у працы селяніна на зямлі. Але ў каляднай абраднасці маску Каня трэба суадносіць яшчэ з назвай Палярнай зоркі — Кол-зоркі, якую ўяўлялі як слуп, які злучае неба з зямлёй. Таму традыцыйную куццю пачыналі, як толькі ўбачаць на небе гэтую зорку.

Маска Мядзведзя сімвалізуе не толькі самага моцнага драпежнага звера нашых лясоў, але найперш жывёлу, якая зімой памірае (засынае) і вясной уваскрасае. Ён быў сімвалам продка чалавечага роду, яго заснавальнікам, таму шанаваўся як татэм. А калі зірнуць на зорнае неба, то на ім ёсць усім вядомае сузор’е Вялікай Мядзведзіцы, якое мела народныя назвы Воз або Кола.

Журавель і Бусел — птушкі іншасвету, якія, паводле міфалагічных уяўленняў, судакранаюцца з вышэйшай сакральнай істотай, якая забяспечвае ўраджай на зямлі. Нездарма на Палессі, сустракаючы бусла, яго заклікаюць: “Бусел, бусел, на тобі галёпу, а мне дай жыта копу!” Галёпа — печыва ў выглядзе бусловай лапы. Адлятаючы ў вырай, гэтыя птушкі судакранаюцца з продкамі, таму іх з’яўленне ў выглядзе калядных масак натуральнае. Калі пры гэтым прыгадаць абрад “Каляду на дуба” ў вёсцы Новіны Бярэзінскага раёна, які спраўляюць у знак заканчэння калядных святкаванняў, то ў ім дуб трэба ўспрымаць як сімвал Сусветнага дрэва, на вяршыне якога гняздуюцца птушкі, якія звязаны з душамі памерлых, бо адлятаюць у вырай, а таму з’яўляюцца пасярэднікамі паміж намі і іншасветам.

Цыганы, продкі якіх паходзяць з Індыі, доўгі час жылі на Блізкім Усходзе, а ў сярэдзіне XVI стагоддзя з’явіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім. Як і іншыя інародцы, яны надзяляліся звышнатуральнымі якасцямі, але і насамрэч валодалі навыкамі варажбы і знахарства. Да таго ж былі выдатнымі музыкантамі і танцорамі, дрэсіроўшчыкамі мядзведзяў, каняводамі і кавалямі, шорнікамі, шаўцамі, валодалі іншымі рамёствамі. Уключэнне ў калядны карнавал масак Цыгана, які прадае Каня або муштруе Мядзведзя, і Цыганкі з дзіцем можа быць звязаны з маскамі гэтых жывёл. Але не выключана, што і з паходжаннем цыганоў з Індыі, што мае значэнне для нас як індаеўрапейцаў. Цыганоў у народзе баяліся, але заўсёды адорвалі, як і старцоў, высока цанілі іх дар прадбачання і знахарства, што можна растлумачыць параўнаннем цыганоў з айчыннымі знахарамі.

Асноўны персанаж абраду шчадравання — Каза (хоць была і маска Казла) — сімвал урадлівасці, багацця, дастатку, плоднасці нівы: “Дзе каза ходзіць, там жыта родзіць”. Гэта асноўны персанаж каляднага карнавалу. Каза памірае падчас абраду, затым ажывае, дзякуючы адорванню яе традыцыйнымі пачастункамі. Здавалася б, не вельмі шанаваная жывёла ў сялянскай гаспадарцы, бо коз трымалі толькі беднякі. Але казу прыручылі яшчэ на зары цывілізацыі ў Малой Азіі, дзе гэтая жывёла лічылася божышчам урадлівасці. Магчыма, адтуль разам з самой жывёлай да нас прыйшла традыцыя яе ўшаноўвання ў каляднай абраднасці.

А калі зноў зірнуць на зорнае неба, якое так добра ведалі нашы продкі, то аказваецца, што самая яркая зорка ў сузор’і Вознік мае на Віцебшчыне назву Козачка (калька з лацінскага Capella). Гэтае сузор’е якраз узыходзіць падчас калядных святкаванняў. Пік традыцыі — другая калядная куцця на Шчодры вечар — называецца на Палессі Куцця святога козліка. Тое, што адбываецца ў гэты час на зорным небе, адлюстроўваецца ў многіх шчадроўках, напрыклад: “На гарэ каза з казлянятамі, а ў даліне воўк з ваўчанятамі. Выскачыў ваўчок — казу за бачок, а ваўчанята — за казлянята”.

Шукай на памежжы

Усе характэрныя для Палесся калядныя маскі захаваліся ў абрадзе шчадравання ў вёсцы Восава Салігорскага раёна, хоць і знаходзяцца на самай мяжы Палесся і Цэнтральнай Беларусі. Дарэчы, тэндэнцыю захоўвання народных гаворак і абрадаў менавіта на этнічнай мяжы падказаў мне ў 90-я гады калега па Інстытуце мовазнаўства прафесар Генадзь Цыхун, знакаміты славіст і дыялектолаг. Дагэтуль з удзячнасцю карыстаюся яго слушнай парадай.

А маскі тут незвычайныя — некаторыя нагадваюць цацкі. Каза — гэта пудзіла свойскай казы на драўляных ножках, набітае саломай. Калі спяваюць традыцыйную шчадроўку “Гогого, каза”, стукаюць яе ножкамі па падлозе ў знак абуджэння зямлі. Дзед таксама з гэтай мэтай стукае сваім бярозавым кіем. Казу нясуць у руках. Цыган вядзе Каня — галава і дуга над ім падобныя на цацку, а зверху два мужыкі пакрываюць сябе посцілкай. Падчас шчадравання Цыган просіць даць каню аўса і вады. Цыганка з дзіцём варожыць. А маска Жураўля — гэта кій з крывым канцом і дзюбай, які трымае чалавек, пакрыты белай прасціной. Гаспадароў таксама просяць яго напаіць і накарміць. А яшчэ ў гурце ідзе Механоша, музыканты, спявачкі. Наперадзе ўсёй працэсіі — Дзед у берасцяной масцы і вывернутым кажуху, а таксама Баба ў традыцыйным адзенні з палатнянай торбай праз плячо. Пачынаючы з усходу, яны па сонцу абыходзяць вёску.

Як Васіль і Таня захавалі “Шчадрэц”

Усе маскі, як і сам абрад, захаваліся, дзякуючы Васілю Гаўрылавічу (1923г.н.) і Таццяне Навумаўне (1920 г.н.) Хаміцэвічам з вёскі Рог. У іх вялікай хаце заўсёды збіраліся на вячоркі, тут адбываліся танцы і гульні на ўсе святы. Асабліва дарагім быў для іх Шчодры вечар. Яшчэ дзецьмі бегалі шчадраваць, а завадатарамі сталі тады, калі пажаніліся ў 1947 годзе. Васіль Гаўрылавіч успамінаў: “Раней ганялі, не дазвалялі шчадраваць. А як мы пажаніліся, то ўжо не ганялі. А мы любілі песні, танцы, гульні, хацелі самі павесяліцца і людзей павесяліць. Убачылі, што ўсе маскі ўжо знасіліся, амаль развальваюцца, і папрасілі аднаго старога дзеда, каб пасобіў зрабіць новыя”. Зрабіць козачку як пудзіла — гэта іх ідэя: суседка забіла казляня і аддала скуру, а Васіль Гаўрылавіч вырабіў яе і зрабіў козачку. Да гэтага галаву Казы (морда і рогі) насаджвалі на кій, на які вярхом садзіўся мужык ці баба, апранутыя ў вывернуты кажух. Каня таксама яны прыдумалі зрабіць з дугой, званочак падвесілі.

Таццяна Навумаўна ўспамінала:“Мы прыдумалі такую козачку з драўлянымі ножкамі, каб танцавала, стукала нагамі. Я тожэ зрабіла Жураўліка з дрэва, туды сенца трошкі і абматала дзюбу чорным. З дзяцінства помню, што цыганка насіла “колбель”(калыску), у якой ляжала лялька”. Так што дзякуючы гэтым людзям абрад захоўваецца і з 2009 года мае статус нематэрыяльнай культурнай каштоўнасці Беларусі.

А нос — з морквы

У вёсцы Рог на ролю Дзеда заўсёды выбіралі высокага мужчыну, апраналі ў вывернуты доўгі кажух, у рукі давалі бярозавы кій са званочкам і чырвоным бантам зверху. Гэтым кіем ён стукае ў акно з таго боку, дзе Чырвоны кут, а шчадрухі спяваюць: “Ой, устань, устань, сам пан гаспадар! Шчодры вечар, святы Васілёк!” Калі гаспадары дазволілі шчадраваць, Дзед вядзе ўсіх у хату і перш за ўсё стукае кіем у столь — знак, звернуты да продкаў. Хоць ён і кажа жартам, што, магчыма, у гэтай хаце схаваны скарб. На галаву яму надзявалі шапку ў выглядзе цыліндра, на якую прыклеена ў выглядзе крыжа бяроста (крыж —сімвал сонца), у ёй — проразі для вачэй і рота. Раней нос рабілі з морквы. Шапку выраблялі з цэльнага куска бяросты, вывернутай “левым” бокам, таму яна мае бежавы колер.Бяросту трэба загатаўляць вясной, калі кара добра аддзяляецца, а дрэва павінна быць без сучкоў. Цыліндравай формы шапка робіцца ў два слоі кары, якая распарваецца, а па шву мацуецца швом “у пальцы”, як казалі мясцовыя майстры: з аднаго боку пікі, з другога дзіркі, у якія заходзяць гэтыя пікі. Па такому тыпу рабілі некалі туясок — ёмкасць на 5 — 6 літраў з накрыўкай — для мёду, вады або ягад, якая не прапускала вільгаць. Дзед у такой берасцяной масцы і кажуху выглядае вельмі архаічна.

Страта і аднаўленне берасцяной маскі

Абрад быў зафіксаваны ў 1995 годзе ў перадачы з цыкла “Радавод” на БТ “Новы год у Салігорскім раёне”. Тады Дзедам хадзіў Мікалай Мікалаевіч Хаміцэвіч (1938г.н.) — чалавек вялікага росту і моцнага целаскладу. Да таго ж, у яго быў спадчынны руды кажух аж да пят, таму часцей за Дзеда хадзіў ён. Але аднойчы жонка, узлаваўшыся на яго, спаліла маску Дзеда, забараніўшы яму ўдзельнічаць у абрадзе, каб не выпіў лішку. Маску зрабіў некалі Сцяпан Хаміцэвіч, і яго ўжо не было ў жывых. Калі ў 2008 годзе фотакарэспандэнт газеты “Звязда” Анатоль Кляшчук рабіў фотафіксацыю абраду, гурт быў амаль у тым жа складзе, што і ў 1995 годзе, толькі маску Дзеда зрабілі ўжо з кардону. У 2009 годзе яе аднавіў мясцовы настаўнік працы Аляксандр Дубіцкі разам з Мікалаем Хаміцэвічам, чый бацька ўмеў вырабляць туяскі, і яны разам загатаўлялі бяросту. Засвоіўшы тэхналогію вырабу гэтай маскі, Дубіцкі і па сённяшні дзень вырабляе гэтыя маскі як сувенір, а сам ходзіць за Дзеда. Мастак, майстар на ўсе рукі, вучыць дзяцей у школе і ў клубе жывапісу, роспісу на шкле, вырабу масак, керамічных цацак. А клубнай работай у Восава кіруе зараз Сяргей Каваленя.

Берасцяная маска яшчэ ў 90-я гады была і ў абрадзе шчадравання ў вёсцы Дзякавічы Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці, што на процілеглым баку Чырвонага возера. Толькі яе рабілі плоскай і белай, бо выразалі з “правага” боку бярозавай кары. Абрад зафіксаваны ў 1998 годзе і адлюстраваны ў перадачы БТ “Каляды ў Жыткавіцкім раёне” з цыкла “Радавод”.

Пераемнікі

У Рогу засталося зусім мала жыхароў, таму ад іх традыцыю перанялі ўдзельнікі фальклорнага гурта “Палескія крыніцы”пад кіраўніцтвам Валянціны Саротнік, а затым і Валянціны Цяляк з вёскі Восава, што знаходзіцца за 4 кіламетры ад Рога, і разам з імі шчадруюць у абедзвюх вёсках. Раней мужыкі шчадравалі асобна, апранаючы маскі калядных персанажаў (казалі: “у казлы хадзіць”), а дзеўкі і жанчыны — шчадрухі — спявалі пад вокнамі сваім гуртом. Потым утварыліся змешаныя гурты. Возера замерзне — на санях ездзілі шчадраваць у іншыя вёскі па той бок. Музыканты ігралі тады на дудках, каровіных ражках, кароў пасвілі з пастуховай трубой, былі і гарманісты, якія ігралі вяселлі, танцы, — успамінаў Васіль Каваленя (1931г.н.), які сам на турэцкім барабане такія штукі вырабляе! А калі і гарманіст яму пад стаць, то такога барабаншчыка больш нідзе не знайсці.

Восаўскія і рогаўскія спявачкі выгадавалі дзіцячы гурт “Раўчук” і цяпер маюць пераемніц у спевах. На Шчодры вечар дзеўкі заўсёды варожаць. Нехта доўгую жардзіну паставіць, а ўсе разбягаюцца: у чый бок упадзе, тая першая замуж пойдзе. А то на дрывотні, не лічачы, ухопяць дровы і ў хату — калі няцотная колькасць, то замуж ніхто не пакліча ў гэтым годзе. А яшчэ бабы напякуць бліноў і раздадуць дзеўкам, а каторая з дома першы блін ухопіць, дык пакладуць у рад свае бліны і сочаць — чый блін сабака першым з’есць, той пара збірацца замуж. Навагодняя ноч чароўная — што загадаеш, тое і збудзецца. І ляціць па наваколлі спрадвечная песня-шчадроўка: “Прачыстая йдзе, трох гасцей вядзе. Першы госцічок — ясна сонейка, другі госцічок — ясны месячок, трэці госцічок — дробны дожджычок”.

Рэгіна ГАМЗОВІЧ

Фота Алены ЛЯШКЕВІЧ

СМІ
Аўтар(ы)
Карта
Звязаныя лакацыі
Тэмы
Гэта кэшаваныя старонка. Апошняя сінхранізацыя з базай - 09.09.2021 00:14:22

Маеце пытанне ці заўвагу? Напішыце ў каментары. Звяртаем увагу, што каментары са спасылкамі і ад неаўтарызаваных аўтараў прэмадэруюцца.

Відэакурсы па этнаграфіі

Самы час вучыцца анлайн! Нашы відэакурсы размешчаны на адукацыйнай платформе Stepik.org і акрамя відэа утрымліваюць праверачныя тэсты для самакантролю.

Запісацца

Выкладчык: Уладзімір Лобач

Аб’ём: 70 урокаў, 14 гадзін відэа, 127 тэставых пытанняў

Курс прапануе паглыбленае азнаямленне з этнічнай гісторыяй і этнакультурнай спецыфікай Беларусі. Прадстаўлены лекцыі па раздзелах і тэмах вучэбнай праграмы "Этнаграфія Беларусі", якая выкладаецца аўтарам у Полацкім дзяржаўным універсітэце.

Запісацца

Выкладчык: Зміцер Скварчэўскі

Аб’ём: 13 урокаў, 2 гадзіны відэа, 100 тэставых пытанняў

Сярод разнастайных аспектаў беларускай міфалогіі, прадметам курсу абраны персанажны код: боствы, духі, дэманічныя істоты, героі і т.п.