::
2019.03.27 — Хочаш у зямны рай? / "Літаратура і мастацтва", газета
Загаловак
Хочаш у зямны рай?
Спасылка
Дата публікацыі
27.03.2019
Катэгорыя
публіцыстыка
Поўны тэкст

Ва ўсе часы нашы продкі любілі ўпрыгожваць жытло. Але калі, напрыклад, саламяныя павукі, лялькі часта выконвалі функцыі абярэгаў, выцінаныя з паперы фіранкі засцерагалі дом ад яркага сонца, то маляваныя дываны, апроч эстэтычнай, ніякай утылітарнай функцыі не мелі. Малюнкі на тонкай тканіне ці паперы, створаныя ў асноўным вандроўнымі мастакамі, служылі толькі аздобай пакоя. Іх зазвычай вешалі на сцяну над ложкам ці канапай. Пра задачу маляванак радаваць вока гаспадароў сведчаць і самыя распаўсюджаныя сюжэты — карціны ідылічнага свету (амаль зямнога раю), дзе людзі і дзіўныя яскравыя жывёлы суседнічаюць у міры, вазы з кветкамі, непаўторныя і маляўнічыя пейзажы, што могуць існаваць у далёкіх і недасяжных землях. Натуральна, такія карціны падаваліся селяніну, які прывык цяжка працаваць на зямлі, цалкам нерэальнымі, але прыносілі асалоду толькі ад сузірання.


У нашай краіне маляваныя дываны вядомы з канца ХІХ стагоддзя, але найбольшае іх распаўсюджванне назіраецца ў 1930 — 1950-х гадах. У гэты час інтэнсіўна будаваліся вёскі, а сяляне імкнуліся зрабіць сваё жытло не толькі функцыянальным, але і прыгожым. Так, у адпаведнасці з наіўным светаўспрыманнем беларуса, сфарміравалася ўласная паэтыка ідылічнай карціны свету з характэрнымі для яе маляўнічапластычнымі метафарамі раю. Таму і нядзіўна, што дываны, дзе гэты самы рай быў адлюстраваны ў дэталях, калісьці дарылі на шчасце ў беларускіх вёсках да вяселля ці да ўваходзін.

Маляваныя дываны па матывах дэкору і характары кампазіцыі падобныя да вышываных і тканых славянскіх насценных дэкаратыўных дываноў, але з-за адметнасцяў тэхнікі выканання і матэрыялу яны былі таннейшыя і, натуральна, не такія працаёмкія. На адзін выраб ішло два сшытыя кавалкі даматканага льнянога палатна (1,5 × 2 м). Палотнішча спачатку фарбавалі ў чорны колер, потым малявалі на ім асноўныя дэталі сюжэта, часам ужываючы трафарэты, выразаныя з кардону. Падмалёўка дробных дэталяў і святлаценяў рабілася ад рукі.

Маляванка была вельмі зручным прадметам, якім можна было аздобіць хату. Аднак з-за таннасці матэрыялу, стаўлення да творцаў, якія іх выраблялі (а гэта зазвычай вандроўныя мастакі, якія за працу прасілі хіба толькі ежу і начлег), да нашага часу захавалася не так шмат прыкладаў аўтэнтычных маляванак. Іх часта выкідвалі, тканіну мылі, выкарыстоўвалі ў гаспадарцы. Маўляў, навошта захоўваць і берагчы стары дыван, калі за гадзіну можна зрабіць новы, ярчэйшы і прыгажэйшы?

З цягам часу ў пэўных мясцінах краіны вылучыліся рэгіянальныя варыянты кампазіцыі і дэкору. Адметныя мастацкія рысы маюць маляваныя вырабы Віцебскай вобласці (Глыбоцкі, Докшыцкі, Міёрскі, Пастаўскі, Шаркоўшчынскі раёны) і Мінскай (Мядзельскі, Вілейскі). Сёння яны ўваходзяць у спіс элементаў нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі.

Кампазіцыя дываноў часцей за ўсё ўяўляе сабой размешчаны ў цэнтры букет кветак у вазе, кошыку ці перавіты стужкай. Асноўны малюнак, як правіла, мае раслінна-арнаментальную абляцоўку — па краях гірляндай з кветак і лісця або скіраванымі да цэнтра букетамі, рассыпанымі па ўсім полі. Таксама ў кампазіцыю ўключаліся выявы птушак — ластавак, галубоў, паваў, зязюль і звычайна ініцыялы аўтара ці заказчыка. Існавалі таксама, як сёння кажуць, эканом-варыянты: паўдываны — з аднаго палотнішча і макаткі — з паловы. У гэтых малых вырабах прысутнічалі кампазіцыі з парамі львоў, аленяў, галубоў, выкананыя ў звычайнай наіўна-рэалістычнай манеры.

Ад арэала паходжання дываноў залежала і тэхніка малюнка. Так, напрыклад, у Докшыцкім раёне ўжывалі клеевыя фарбы. Таму мясцовыя маляванкі вылучаюцца надзвычайнай дэкаратыўнасцю і ўмоўнасцю, моцнымі лакальнымі колерамі без паўтонаў і пераходаў. Маляваныя дываны з іншых раёнаў Віцебшчыны выконваліся алейнымі фарбамі. Таму яны адлюстроўваюць імкненне да рэалізму: у іх больш дэтальна намаляваны пялёсткі кветак, лісце, абрысы жывёл і птушак.

Абавязковым кампанентам дыванковых краявідаў Віцебшчыны была водная стыхія, што, натуральна, тлумачыцца геаграфічнымі асаблівасцямі краю. Перыядычна ў Беларусі сустракаліся маляваныя дываны сюжэтна-тэматычнага характару. Тут прысутнічалі сюжэты катання на лодках, сустрэчы ці развітанні закаханых, архітэктурныя пейзажы ў характэрным стылі. Таксама гэтыя малюнкі аздабляліся арнаментальна-расліннымі матывамі. Прыкладамі такіх вырабаў з’яўляюцца творы нашых славутых майстроў Язэпа Драздовіча і яго паслядоўнікаў Алены Кіш і Фёдара Сухавілы.

Як і любы від народнага мастацтва, маляванка — не застылая, трывалая форма, а пластычны жанр, што дазваляе мастаку выяўляць уласныя творчыя памкненні, натуральна, у прынятай стылістыцы. Так, маляваныя дываны сёння адраджаюць на Случчыне і Глыбоччыне (на фота — работа мастачкі з Глыбокага Святланы Скавыркі), а іх стылістыку і кампазіцыю можна паўтарыць у сучасным адзабленні рэкламы, вітрын магазінаў.

Таму, калі гэтай вясной будзеце праходзіць каля сталічнага ЦУМа, звярніце ўвагу на вітрыны. Думаю, пабачыце на іх знаёмыя «маляванкаўскія» элементы.

Марына ВЕСЯЛУХА

СМІ
Аўтар(ы)
Звязаныя персаналіі
Звязаныя лакацыі
Тэмы
Гэта кэшаваныя старонка. Апошняя сінхранізацыя з базай - 26.01.2021 09:57:06

Маеце пытанне ці заўвагу? Напішыце ў каментары. Звяртаем увагу, што каментары са спасылкамі і ад неаўтарызаваных аўтараў прэмадэруюцца.

Відэакурсы па этнаграфіі

Самы час вучыцца анлайн! Нашы відэакурсы размешчаны на адукацыйнай платформе Stepik.org і акрамя відэа утрымліваюць праверачныя тэсты для самакантролю.

Запісацца

Выкладчык: Уладзімір Лобач

Аб’ём: 70 урокаў, 14 гадзін відэа, 127 тэставых пытанняў

Курс прапануе паглыбленае азнаямленне з этнічнай гісторыяй і этнакультурнай спецыфікай Беларусі. Прадстаўлены лекцыі па раздзелах і тэмах вучэбнай праграмы "Этнаграфія Беларусі", якая выкладаецца аўтарам у Полацкім дзяржаўным універсітэце.

Запісацца

Выкладчык: Зміцер Скварчэўскі

Аб’ём: 13 урокаў, 2 гадзіны відэа, 100 тэставых пытанняў

Сярод разнастайных аспектаў беларускай міфалогіі, прадметам курсу абраны персанажны код: боствы, духі, дэманічныя істоты, героі і т.п.