::
2018.07.31 — Лесасплаў на Віліі / Шлях перамогі (раённая газета Вілейскі раён)
Загаловак
Лесасплаў на Віліі
Спасылка
Дата публікацыі
31.07.2018
Катэгорыя
публіцыстыка
Поўны тэкст

Для нас, жыхароў Вілейшчыны, тых, хто жыве ўздоўж берагоў Віліі Ў 21 стагоддзі, Вялікая рака ўспрымаецца Найперш як упрыгожванне Нашай зямлі. Эканамічнае ж значэнне ракі ня асабліва намі ўспрымаецца, тым большай Ніхто Ў наш час не ўспрымае сам з сабою І як транспартную артэрыю. Хаця для нашых продкаў рака, Што шчыльна звязвае нас в е Літвой, мелу выключную вартасць у эканоміцы нашых мясцін: адны прадавалі лес, сплаўляючы Яго ды Вільні, Коўна І Каралеўца (сённяшняга Калінінграда), другія зараблялі плытагонствам, наймаючыся ды лесапрамыслоўцаў. Узгадаем абса страчаных сёння Традыцыя плытагонства на Віліі І сам з сабою прыток.

    

Прыродныя ўмовы Беларусі - наяўнасць шматлікіх рэк І іншых водных сістэм, Якія вядуць ды Балтыйскага І Чорнага мораў, вялікія масівы будаўнічага І карабельнага лесе - здаўна садзейнічалі развіццю лесасплаву. Адным з галоўных скарбаў І Нашай Вілейшчыны Заўсёды Быў лес. Гэтя можна сцвердзіць А Нават І сёння, гледзячы на ​​карту раёна, Дзе 41% тэрыторыі займае ляснем масіў. Плытагонства І сплаў суднаў пасвіліся лесанарыхтоўкі былі на Беларусі І Літве здаўна самым масавым адыходным промыслам для насельніцтва. Ды адмены прыгоннага права Ў 1861 Годзю для беларусаў-прыгонных сялян частая існавала прымусовая здача ісці Ў наём купцам лесе па дагаворах з памешчыкам. Бярвенне Ў маёнткі шляхты апрацоўвалі на Тартак (лесапілках) і Ў большасці сплаўлялі далечынь - ды Балтыкі.
Самым значным І танным спосабам сплаву лесаматэрыялаў І іншых грузаў было плытагонства, якое вядома в е Глыбокае старажытнасці. Асабліва павялічылася Яго прымянення Ў канц 16 стагоддзя, калі ўзрасла колькасць пастаўляемых у Заходнюю Еўропу грузаў Праз Балтыйскае мора. Сплаў пачынаўся ўжо з вытокаў Віліі, калі ўдавалася правезці па аднаму ці два звязаныя Паміж сабой бярвенні. Яны выкарыстоўваліся для Мясцовы патрэб прылеглых ды Віліі землеўладальнікаў. Вось як апісвае Ў сваёй манаграфіі «Вілія І сам з сабою берагі» сплаў лесе граф Канстанцін Тышкевіч: «... Штогод в е надыходам вясны сотні людзей мітусяцца па берагах Віліі, занятыя звязваннем бярвенняў, знаходзячы тут свой заробак. На гэтым полі гандлёвага спаборніцтва Людзі, вада, дрэва, грош - усё між сабою перамешваецца І перакрыжоўваецца; бо скурныя в е уладальнікаў таварах спяшаецца, Каб паспець скарыстацца в е Вялікай вады ... Малыя плыць выпраўляюць па Віліі, Дзе ўжо на сам з сабою Бераза, у Пахомаве, ІХ перавязваюць у вялікія плыць ... ». Менавіта так зрэзанае Ў пушча Вілейшчыны І ня Толькі дрэва (часцей за ўсё елка) вясной, звязанае Ў плыць, накіроўвалася па рэках. Плыць звязвалі вяроўкамі ці прачамі в е бярозы. Каб плыт паспяхова дайшоў ды Балтыкі, Ім Трэба было кіраваць. Гэтым І займаліся сяляне - плытагоны.
Залатая гадзінах гандлю па Віліі Быў Пачатак 15 стагоддзя, калі Вітаўт у 1415 Годзю наладзіў Добрыя суседскія адносіны з Нямецкім Ордэнам І стругі даходзілі ды Гданьска, куды сплаўлялі хлеб, футра варожасці дзікіх І свойскіх жывёл, лён, пянька, медзь, рыбу І дрэва. Немцы дзівіліся гэтаму багацце. Назад судне даходзілі Толькі ды Вільні І дастаўлялі ў Літву сукно, жалеза, Цукараў, соль, селядцы. Коўна было галоўнай гандлёвай база, але важнае месца Ў гэтя справілася займала І Вільня. Асабліва ажывіўся гандаль на Віліі в е іншы выпальванняў 16 стагоддзя І Ў наступныя перыяды, нягледзячы на ​​пастаянныя войны, гэты працэс Амал ня затухаў. Толькі в е 1808 года ён пачаў згасаць. Закрываліся многія прыстані, у тым ліку І Галоўная прыстань вярхоўя Віліі - Кастыкі, Што на Вілейшчыне. Для перавозкі грузаў па Віліі прымяняліся розныя рачныя судны. Сярод ІХ невялікія прускія марскія баты в е кілем, рулём І парусамі, а таксама віціны, стругі, байдакі, баркі, лодкі І іншыя. Найбольшая грузападымальнасць ІХ ня перавышала дванаццаць тысяч пудоў (750 тон).
Ды нашага часу дайшоў дакумэнту 1623 года "Скарга Полацкіх купцоў Якаўлевічаў Хадыка на пана Валканоўскага абса невыкананні Ім умоў адносна пастаўкі Трох віцін для своечасовай адпраўкі тавараў рэкамі Віліяй І Нёманам». Там, у прыватнасці, сказана, Што Яшчэ Ў 1622 Годзю браты Васіль І Іван Хадыкі заключылі двухбаковую дамоўленасць са Станіславам Валканоўскім на пастаўку апошнім Трох віцін пад ІХ грузы, сплаўляемыя па Віліі І Нёмане ды Каралеўца (Главная Калінінград) за пэўную суму грошай. Пан Валканоўскі павінен Быў выставіць ІХ у гэтым Годзю хаця І не новыя, але дабротныя, ды прыстані над ракой Віліяй Каля перавозу Касуцкага, які адносіўся ды Яго застаўнога маёнтка Вязынь. Зрабіць гэтя патрэбна было ды Пяршай вады, калі Людзі І купцы з таварамі былі звыкла падрыхтаваныя ды сплаўлення. За зіму па добрай дарозе на Касуцкую прыстань былі звез ​​в е варожасці куткоў Беларусі многа тавараў немалым Кошта, прызначаных для перавозкі Ў Кралявец. Аднака Валканоўскі Сваё абязацельствы ня стрымаў І даставіў абяцаныя віціны, ды і то менше памераў, ня Перад каталіцкім Вялікаднем, а на Тры тыдні пазней, калі вада ў рацэ ўжо значны знізілася. Купцы, ня жадаючы цярпець Страты і чакаць наступнага года, загрузілі на віціну частка сваіх тавараў, Якія ўмясціліся, І 12 мая пусціліся Ў сплаў. На наступствы, дзень з-за малой вады Адна з віцін в е таварах Каля ўрочышча Шалавіцкая Лука разбілася І патанулі 400 бочак льнянога І канаплянага семя Кошта 2000 польскіх злотых. Акрам Таго Хадыкі панеслі іншыя выдаткі, звязаныя са сплаваў у малую Ваду І са спазненнем дастаўкі свайго таварах Ў патрэбны тэрмін. Таму прасілі суд справядліва разабрацца.
Асноўны прамысловы сплаў па Віліі пачынаўся па левым сам з сабою прыток Дзвіносы, на берагах якой у 19 стагоддзі дзейнічалі сем варожасці прадпрыемстваў. Сплаўлялі ІХ спачатку замежныя, а пасвіліся І Мясцовыя плытагоны. Пазней, калі стала больш выгадна, за вызначаную плату паны сталі выдзяляць драўніну пабочным гандлярам. У асноўным гэтя былі яўрэі-прамыслоўцы. Атрымаўшы дазвол на далейшую сам з сабою транспарціроўку водным Шляхам в е мэтал продаж, Яны наймалі в е ліку Мясцовы сялян лесасекаў І вознікаў-тралёўшчыкаў. Першыя валілі лес І наразалі Яго на бярвёны даўжынёй па 3-5 метраў. Другія займаліся ІХ дастаўкай на склады (румы). Там драўніна акорвалася І складалася Ў шліхты для прасушкі. Звычайны гэтя рабілася позняй восень І ўзімку. А напрадвесні ўжо наступала чарга вязальшчыкаў плытоў.
Плыць в е невялікай колькасцю звёнаў абслугоўваліся 2-3-ма сплаўшчыкамі, а караван плытоў дастаўляла цэлая арцель, у якую ўваходзілі старшы плытагон (атаман, караваншчык, корнік), дубовікі І весляры на лодках-дубах І рабочыя-гоншчыкі. Праца плытніка была ня з лёгкіх, І на сам з сабою адважваліся Мясцовыя сяляне Хутчэй за ўсё пекла безвыходнасці, Чым з-за заробках. Плытагон на Працяг цэлага дня накіроўваў плыць пры дапамозе доўгай жэрдкі, якой адштурхоўваўся пекла дна ракі. На мокрым слізкім бярвенні лёгкая было паслізнуцца І, упаўшы Ў Ваду, А Нават, патануць ці Быць параненым тоўстымі стваламі. Плытагону Трэба было мець ня Толькі фізічную сілу, але таксама Быць Вельмі спрытным. Патрабаваліся І спецыяльныя веды, асабліва Што тычыцца рэчышча Віліі. Трэба было ведаць усе небяспечныя ўчасткі: нечаканыя паварот, розныя мелі, месцы, Дзе рака была асбліва хуткай, а сам з сабою дно пакрывала каменны. На такіх месцах лёгкая было разваліць плыт І пакалечыцца.
Побыт плытагонаў Быў простыя. Жылі Яны Ў пабудаваных на плыць буданах в е яловай кары. Тут жа, на вялікіх плоскіх камянях, гатавалі вожыку. Калі ж плытоў у Гаспадар ішло Вельмі Шмат, то на адным з ІХ зграя збудаваная в е дошак буда, Дзе жыў пісар, які плаціў плытагонам Грошы І забяспечваў ІХ прадуктамі. Сярод аднавяскоўцаў плытагоны лічыліся бывалымі людзмі: пабачылі святло І ведалі, як жывуць Людзі ня Толькі ў Беларусі, але І далёкую па-за сам з сабою межамі. Цікава, Што плытагонствам займаліся таксама І яўрэі, якіх супляменнікі называлі «плытн-трайберамі». Наогул, мова плытагонаў была насычае спецыфічнымі словамі ды такі ступені, Што простаму Чалавек цяжкая было сам з сабою зразумець. Спецыфіка Працы ўплывала на побыт, звычаі, мову беларускіх плытнікаў. Лексіка беларускіх плытнікаў у 1970-я гады была сабралося Ў Асобны Дыялектны слоўнік,
Сплаў лесе на Вілейшчыне працягваўся І Ў міжваенны перыяд, але асабліва ён узрос Перад І пасвіліся заканчэння Вялікай Айчыннай Вайн І працягваўся ды пачатку 50-х гадоў, калі разбуранай народнай гаспадарцы тагачаснай Краіны Вельмі патрэбны былі будаўнічыя Матэрыялы. У многіх район дзейнічалі сплаўканторы І ІХ аддзяленні. Так, за 1940 год па Вілейскай абласной сплаўной канторы, Дзе Ў самы актыўны перыяд нарыхтоўкі І сплаву лесу працавада ды 1350 Чалавек, праводзіласа звыш 200 тысяч кубічных метраў драўніны. У 1949 Годзю Толькі на Іллянскім сплаўучастку працавала 16 брыгад сплаўшчыкаў, Якія аб'ядноўвалі ды 700 Чалавек. Праца ІХ працягвалася в е ранняй вясны ды пачатку ліпеня.
Будучы Герой Савецкага Саюза в е Вілейшчыны Канстанцін Зубовіч, які вызначыўся Ў снежні 1944 года пры фарсіраванні Дуная І вызваленні Будапешта, Яшчэ Перад Вайн пабудаваў палю новую хату Ў вёсцы Папоўцы, сплавіўшы туды па Вузлянцы І Нарачанцы са Старынак, Дзе меў сваякоў, Зруб па Асобны бярвёнах .
Значнасць Віліі як важнай транспартнай артэрыі, а Ў старажытныя часы адгалінаванню галоўнага гандлёвага шляху «з варагаў у грэкі» адлюстравана Ў гербе самой Вілейкі, які Быў зацверджаны 22 студзеня 1796 года: «На Чырвоным полі, в е Правага кутка ды верхняга левага, намалявана серабрыстая рака Вілія І на ёй плывучае судна, нагружанае таварамі І прадуктамі, Якія адзначаны двума звязанымі цюкамі І Залатая жытнім Коласам у доказ таго, Што на той рацэ будуюць судне І адпраўляюць на ІХ звезеныя ды берагоў Віліі в е варожасці месцаў таварах І продукт ». Ды Ў доказ гэтага сведчыць І той факт, Што ды сягонняшняга дня Ў Вілейцы існуе назва частцы горада - «перавалка».
Сяргей Ганчар.
Фота з архіва Сям'і роду БАРОЎСКІХ

СМІ
Звязаныя лакацыі
Тэмы
Гэта кэшаваныя старонка. Апошняя сінхранізацыя з базай - 19.03.2020 00:01:28

Каментароў — 0

Запрашаем да абмеркавання! Звяртаем увагу, што каментары са спасылкамі і ад неаўтарызаваных аўтараў прэмадэруюцца.